Hoe komen de Oekraïners de winter door?

De winter in Oekraïne is op dit moment ongekend hard, met elke nacht strenge vorst. En Rusland doet wat het had aangekondigd: het voert genadeloos bombardementen uit op de infrastructuur om de regering in Kyiv op de knieën te krijgen. Intussen zit de veelgeplaagde bevolking in de kou.
​
Zes weken geleden waren er nog onderhandelingen tussen de VS en Rusland en tussen de VS en Oekraïne maar die zijn stilgevallen. De centrale Russische eis blijft het vrijwillig opgeven van Oekraïens grondgebied in de Donbas. Binnen het westerse kamp wordt geprobeerd om dat één gezamenlijke positie te komen. Maar ook dat laatste is de afgelopen twee weken stilgevallen.

Westerse spanningen
In de laatste twee weken hebben zich spectaculaire ontwikkelingen voorgedaan in de politiek van het Westen. De botte Amerikaanse overval op Venezuela en de openlijke dreiging om Groenland in te nemen hebben geleid tot hevige onderlinge strubbelingen. Naast de toch al moeizame gesprekken over een gezamenlijke positie met Oekraïne tegenover Rusland, is er nu ook een conflict uitgebroken over de positie van Groenland, dat als deel van Denemarken onderdeel is van de NAVO. Daarover wordt nu óók onderhandeld onder de leden van de NAVO. Openlijke onderhandelingen met Rusland over Oekraïne zijn vrijwel stilgevallen, hoewel het plan is dat een Amerikaanse delegatie opnieuw naar Moskou gaat.
 
De Russische luchtbombardementen
De oorlog gaat voort. Aan de grond is er nauwelijks beweging of voortgang van het Russische offensief. De bombardementen vanuit de lucht tegen het Oekraïense leven gaan genadeloos door. De strenge vorst blijft nog paar weken aanhouden en de Oekraïense autoriteiten hebben de grootste moeite elektriciteit te produceren en distribueren.
 
Rusland heeft toegegeven een hypersonische Orishnik-raket op een wapenproductiefabriek bij Lviv te hebben gebruikt. Dat is een escalatie vanwege het gebruik van deze raket van de middellange afstand, die ook van een kernkop voorzien kan worden. De aanval met deze raket zou gedaan zijn als vergelding voor een Oekraïense aanval op een van de privéhuizen van Poetin in Rusland. De Russische aanval was gericht tegen een onderhoudsbedrijf van de Oekraïense luchtmacht, waar vliegtuigen en helikopters worden onderhouden. Het was al veel langer duidelijk dat Rusland de directe oorlogscapaciteit probeert te treffen, met name wapenfabrieken en opleidingskazernes. Daarnaast is Rusland doelbewust bezig de spoorweginfrastructuur uit te schakelen in de oostelijke provincies. Dat bemoeilijkt de aanvoer van munitie en soldaten naar het front.
 
De aanvallen op de Oekraïense energievoorziening zijn effectiever dan in de afgelopen jaren. Oekraïne produceert het grootste deel van zijn elektriciteit in het oosten van het land. Rusland probeert de distributie van energie ten westen van de rivier de Dnipro te verstoren door het bombarderen van relaisstations en hoogspanningslijnen. Daarmee wordt óók de bevolking van West-Oekraïne geconfronteerd met de aanvallen op het energienetwerk. Dat was daar al bekend omdat de bommen ook daar vallen. De Oekraïense autoriteiten geven openlijk toe dat ze moeite hebben om het netwerk op te blijven lappen. Terwijl de diepvriestemperaturen (eerder deze week -16 in Kyiv) nog wel twee weken kunnen aanhouden, blijven de Russen Oekraïne bestoken met drones en raketten.
 
Het spreekt voor zich dat de eisen voor een onmiddellijk staakt-het-vuren en het sparen van burgerdoelen volledig terecht zijn. Maar de machtspolitiek van Rusland bepaalt anders.
 
Intussen zijn twee miljoen rekruten ‘zoek’
De Russische vorderingen aan het lange front in Oekraïne zijn gering. Feit is dat de openlijke Russische militaire concentratie op verovering van de hele provincie Donbas de Oekraïense strijdkrachten in de gelegenheid stellen om de beste troepen uit het hele front samen te brengen op sommige omstreden plaatsen (Pokrovsk, Koepjansk, Kostjantinivka).  Daar moeten de Oekraïense strijdkrachten slechts langzaam achteruit. In Koepjansk zijn zelfs overwinninkjes behaald, hoewel Rusland nu daar weer oprukt. De slag om Koepjansk is nog niet afgelopen.
 
De uitputting onder Oekraïense troepen wordt steeds groter. De Oekraïense strijdkrachten hebben te maken met een dodelijk trio, zoals het in de Oekraïense pers wordt genoemd. In de eerste plaats de inzet van ongeschikte en ongemotiveerde en met dwang gerekruteerde soldaten.
Ten tweede worden ze onvoldoende  getraind en vervolgens naar eenheden gestuurd die aanvalsoperaties moeten uitvoeren die gegarandeerd tot grote verliezen leiden. De standaard-brigades springen tegelijkertijd om versterkingen die ze -dus- niet krijgen. Dat alles heeft tenslotte geleid tot enorme aantallen deserteurs of dienstplicht-ontwijkers. De officiële cijfers over formele aanklachten voor desertie worden sinds november niet meer gepubliceerd.
De nieuwe minister van Defensie, Fedorov, meldt vandaag dat 200.000 Oekraïners officieel zijn aangeklaagd voor ‘afwezigheid zonder toestemming’. Daarnaast stelde hij dat twee miljoen Oekraïners worden gezocht om op te komen. Het grootste deel heeft nog geen aanklacht ontvangen.
 
In de sociale media wordt geargumenteerd dat het midden en oosten van het land Russische bombardementen vreest. In het westen heerst grote schrik voor Oekraïense rekruteringsagenten. Zeer weinig, te weinig mensen, willen naar het front.
 
De afgelopen week kregen we nóg een inkijkje in de toestand aan het Oekraïense front. In twee lange krantenreportages vertelt een Nederlandse oorlogsvrijwilliger bij de Oekraïense speciale eenheden over zijn ervaringen. Corruptie, wanbeleid en het brengen van de nazigroet is letterlijk aan de orde van de dag. De vrijwilliger zegt daaraan niet langer mee te willen doen. Veelzeggend voor de veranderende stemming in Nederland is dat het nazistische karakter van deze legeronderdelen aan een massapubliek wordt uitgelegd. In Oekraïne wist de gemiddelde gezochte rekruut dat al.
 
De coalitie van bereidwilligen en het 20-puntenplan
De dag voor Kerst presenteerde Oekraïne een 20-puntenplan. Dat was op dat moment vooral bedoeld voor eigen publiek. Daarin werden namelijk een aantal taboes gebroken die tot dat moment hadden gegolden, zoals het afzien van het NAVO-lidmaatschap. Een week later werd dit 20-puntenplan verder uitgewerkt in samenwerking met de zogeheten Coalitie van Bereidwilligen in een vergadering in Parijs.
Met de slotverklaring leek het Westen een nieuw onderling evenwicht te hebben gevonden in de verhouding tot Oekraïne. Met dit evenwicht zou Rusland moeten worden benaderd om een einde aan de oorlog in Oekraïne te maken.
 
De kern van de afspraken is een formulering van militaire samenwerking tussen ‘het Westen’ en Oekraïne. De NAVO-landen en Oekraïne waren er zeer veel aan gelegen in de afgelopen maanden om één lijn te trekken. Daarbij werd een lidmaatschap van de NAVO verlaten en werd een militaire achterwacht (backstop in het jargon) van de Amerikanen verlangd. Dat laatste is opgelost met de vorming van een coördinatie-cel van de coalitie van de VS en de Oekraïne Coalitie (waar formeel gesproken de VS ook deel van uitmaken).
 
Bovendien is naast dit punt nog een viertal punten vastgesteld namelijk: permanente steun aan de strijdkrachten van Oekraïne; de vestiging van een multinationale macht voor en gedeeltelijk in Oekraïne; verplichtende beloften aan Oekraïne in geval van een toekomstige Russische aanval en ten slotte een diepe lange-termijndefensiesamenwerking met Oekraïne.
Bijzondere vermelding verdient hier de plaatsing van Franse en Engelse troepen in Oekraïne na het sluiten van een staakt-het-vuren met Rusland. Een aantal militairen is niet genoemd. Deze twee landen zijn bereid dat te doen, van geen enkel ander Europees land is dat zeker. Duitsland zal troepen in een ander land willen plaatsen, en verder zijn er algemene toezeggingen voor de randen van de operatie.
 
De verklaring van Parijs met de ‘artikel-5-achtige’ veiligheidsgaranties is nu in het 20-puntenplan opgenomen en moet aan Rusland worden voorgelegd. Uit Rusland kwam inmiddels het bericht dat dit plan geen schijn van kans maakt en dat het land geen Westerse troepen in Oekraïne zal accepteren. Misschien dat het Westen nu een nieuw onderling evenwicht heeft bereikt, maar op de tegenstander maakt dat geen enkele indruk. De reactie bestaat uit genadeloze bombardementen. Waarmee de oorlog in Oekraïne doorgaat.
 
Een lening van 90 miljard
De EU beloofde Oekraïne half december een lening van 90 miljard euro. Die beslissing kwam in de plaats van de confiscatie van Russische tegoeden bij Westerse instellingen. Inmiddels is de discussie losgebarsten bij welk militair-industrieel complex Oekraïne het geld moet besteden. Het Amerikaanse, zoals bijvoorbeeld Nederland en Duitsland graag willen, of bij Europese wapenfabrikanten wat met name Frankrijk graag  wil.
Daarnaast dringt in de EU het besef door dat de onderhandelingen niet aan de VS kunnen worden overgelaten. De EU moet een eigen onderhandelaar over het einde van de oorlog instellen, stellen sommige landen voor, met name Frankrijk en Italië. Op moment van afronden van deze tekst is nog geen beslissing bekend.
 
Evenwicht over Groenland verstoord
Het Westerse evenwicht dat in Parijs leek te zijn bereikt, werd begin januari verstoord. De VS voerden een brutale overval uit op Venezuela, waarbij de president en zijn vrouw naar de VS werden ontvoerd. Daarnaast werd actief gejaagd op Russische schepen die olie uit Venezuela exporteren. Het enteren van meerdere schepen heeft het onderhandelingsklimaat tussen de VS en Rusland niet verbeterd op dit moment.

Bovendien, en dat maakte het voor de zich dienstbaar opstellende Europese NAVO-landen nog moeilijker, maakten de VS onmiddellijk daarop openlijk aanspraak op Groenland, (‘We willen Groenland’, zei Trump). De VS zeggen zelfs te overwegen om Groenland in te nemen met militaire middelen. Als dat gebeurt verandert alles in de Westerse wereld. De ingezet nieuwe vazallenpositie (zie de 5 procent BBP – de Trumpnorm in de NAVO) wordt hiermee verder tot ontwikkeling gebracht. Een aantal Europese landen heeft daarover een afkeurende verklaring uitgegeven. Er blijken grote fricties tussen de NAVO-leden onderling over de Amerikaanse aanspraken op Groenland.
 
De VS waren al maanden bezig om rechtstreeks met Rusland te onderhandelen over handelsbetrekkingen en de machtsverhoudingen in het Noordpoolgebied. De aanspraken op Groenland maken daar zonder meer deel van uit. Het ligt voor de hand dat Rusland de schermutselingen in het Westerse kamp in de komende weken afwacht, voordat het formeel afwijkend reageert op het Westerse voorstel voor het beëindigen van de oorlog in Oekraïne.
 
Al vanaf het begin van de oorlog wordt op deze plaats gesteld dat de dynamiek van de oorlog in Oekraïne leidt tot escalatie en ook tot botsingen van grootmachten. Met de ontwikkeling van een autonome Amerikaanse politiek die gericht is op maximale (economische) winst voor de VS zelf, is er nu een nieuwe driehoek in de machtsverhoudingen tussen Rusland, de VS en Oekraïne cq. de Europese landen ontstaan.
 
Houdt Rusland de oorlog vol?
Er is maar één factor die Oekraïne hoop zou kunnen bieden. Houdt Rusland de uitputtingsoorlog zelf wel vol? Zolang dat het geval blijft, zal mettertijd Oekraïne verdere toegevingen moet doen. De afgelopen weken zijn er tal van machtswisselingen in de Oekraïense staat geweest. Dat gebeurde tijdens de onderhandelingen met de VS en was nodig vanwege de interne crisis na het wijdverbreide corruptieschandaal. Dat schandaal is met de positiewisselingen voorlopig politiek afgedaan.
Opvallend is de benoeming van Kyrillo Boedanov, het hoofd van de Inlichtingendienst van Oekraïne, tot chef-staf en rechterhand van de president. De vraag die daarbij gesteld moet worden is, wil Boedanov meewerken aan een akkoord dat een (gecamoufleerde) nederlaag voor Oekraïne wordt, of wil hij de oorlog rekken in de hoop of de berekening dat Rusland wel degelijk wordt uitgeput en dan tot toegevingen bereid is. Daar komt nog bij dat Zelensky er hoe dan ook voor moet waken dat Oekraïne wegzinkt in een chaos of zelfs in een burgeroorlog. Boedanov aan zijn zijde kan dat risico verkleinen.
 
De vredesbeweging en de oorlog in Oekraïne
Inmiddels is duidelijk dat de ook door ons vurig gewenste onderhandelingen hoogstnoodzakelijk zijn. Niet alleen over het einde van de oorlog in Oekraïne, maar ook over noodzakelijke nieuwe vredesarrangementen in Europa of de Trans-Atlantische wereld. Ook dit voorstel wordt al jaren, sinds het voorjaar van 2022, bepleit.
En na de Amerikaanse aanval op Venezuela is de noodzaak gegroeid om afspraken te maken over een nieuwe internationale rechtsorde
De aanval op Venezuela en de dreiging tegen Groenland doen een grotere groep Nederlanders inzien dat de machtsverhoudingen in de wereld zodanig zijn veranderd dat ‘winnen’ niet meer aan de orde is. Daarbij is een georganiseerde vredesroep noodzakelijk en de ontwikkeling van ideeën hoe de nieuwe internationale rechtsorde en vredesarchitectuur kunnen worden bereikt. Dat is nodig, want anders komt er alleen maar meer oorlog.
 
Tot 24 januari 2026 op het Spui

Guido van Leemput

​​​Guido van Leemput​ is mede-initiatiefnemer van Stop de Oorlog Amsterdam. Hij was eerder mede-oprichter van het Amsterdams Vredesinitiatief, dat is opgegaan in Stop de Oorlog Amsterdam.