Een zomer van uitputtingsoorlogen

Vandaag is de oorlog in Oekraïne vier jaar en vijf maanden oud. Het leed is onoverzienbaar en groeit zelfs, maar zoals gevreesd toen ik de laatste keer dat ik hier was, op 24 maart, en een drietal scenario’s schetste, ging de oorlog in Oekraïne het hele voorjaar door.

Vandaag en op afzienbare termijn is er geen eind in zicht. Datzelfde geldt voor de oorlog in Iran. Daarmee zijn we in twee uitputtingsoorlogen terecht gekomen. Daar komt nog bij dat de genocide in Gaza ook een uitputtende niet te stoppen vernietigingsoorlog is gebleken. Tot nu. Daar staan we hier nu niet bij stil, hoe veel invloed het heeft op de Nederlandse politiek en de Nederlandse maatschappij.

Zoals altijd ligt in deze update de nadruk op de oorlog in Oekraïne.
Maar eerst sta ik even stil bij de uitputtingsoorlog met Iran en de binnenlandse strijd in de VS. Dat waren op 24 maart ook twee onderwerpen die ik toen relevant achtte en die aan belang hebben gewonnen.

De oorlog tegen Iran
De schone schijn van president Trump als zogenaamd tegenstander van oorlog moet er voor de meeste Amerikaanse kiezers intussen wel vanaf zijn. Hij is niet tegen eindeloze oorlogen. Inmiddels is de Amerikaanse oorlog tegen Iran viereneenhalve maand bezig en put de Amerikaanse schatkist uit. De oorlog heeft al 37 miljard dollar gekost aan Amerikaanse kant en op korte termijn zijn voor 67 miljard aan aanvullende fondsen aangevraagd. Op 14 juli is de oorlog weer herstart met een blokkade van de Straat van Hormoez en een bombardementscampagne die tot vandaag gaande is. Hoe lang kan dat zo doorgaan? Op dit moment is niet duidelijk wat het internationale bedrijfsleven hiermee gaat doen.

De parlementsverkiezingen van november
Trump heeft zijn algemene propaganda tegen oorlogen opgegeven. Dat was in zijn vorige verkiezingspropaganda nog een sterke troef om de Amerikaanse bevolking, die er genoeg van heeft om haar kinderen in verre oorlogen te laten sterven, te verleiden tot een stem voor Trump. Bij de volgende parlementsverkiezingen in november kan hij dit argument niet meer gebruiken. Intussen heeft zich in de Democratische Partij een klassieke sociaaldemocratische stroming gemeld, die de ene tussenverkiezing na de andere wint. Dat succes moet in november natuurlijk nog worden waargemaakt, maar Trump waarschuwt nu voor ‘het communisme’. Een nederlaag voor de Republikeinse partij betekent dat de regering Trump in een minderheidspositie kan komen te zitten tot de presidentsverkiezingen van november 2028.

De peilingen wijzen momenteel op een nederlaag voor Trump en zijn partij. Dat leidt tot manipulatie van de kieswet, gezeur over buitenlandse inmenging ten nadele van Trump en een rechtstreekse aanval van de Amerikaanse regering op alles wat progressief is. Zelfs de democratisch verkozen burgemeester van New York, de democratisch socialist Mamdani wordt daarbij, samen met 42 andere organisaties of personen uit de vredesbeweging als ‘Far Left Terrorism’ bestempeld. Wat dat precies is en waar dit toe leidt, is niet duidelijk. Serieuze ondemocratische verrassingen zijn de komende tijd niet uitgesloten. Evenmin als een verdieping van de internationale crisis.

Onderhandelingen waren erbij ingeschoten          
Dat brengt me op de oorlog in Oekraïne. De afgelopen dagen heeft de Amerikaanse regering weer contact opgenomen met de Russische. Er was rechtstreeks contact tussen de ministers van Buitenlandse Zaken. Rubio, de Amerikaan, meldde dat de gesprekken er een klein beetje bij waren ingeschoten de laatste zes maanden, maar dat de VS willen werken aan een einde van de oorlog. Lavrov, de Rus, stelt dat Rusland ook wil onderhandelen maar dat het Westen eerst moet stoppen met wapenzendingen aan Oekraïne.
Intussen sprak Zelensky met de Amerikaanse onderhandelaars Witkoff en Kushner.

Dit contact stelt inhoudelijk weinig voor en daarmee is het goede nieuws ook wel verteld, want de oorlog gaat op volle kracht door. Daarbij heeft Oekraïne een hogere fase in de drone- en rakettechnologie ontwikkeld en wordt Russische infrastructuur in het achterland gebombardeerd. Dat brengt me op een aantal afzonderlijke punten.

Bombardementen in het Russische achterland
De afgelopen drie weken waren succesvol voor Oekraïne in het raken van de Russische infrastructuur tot diep in het Russische achterland. Tegelijkertijd bombardeerde ook Rusland Oekraïne onverminderd hard. Russische media melden dat het daarbij om de Oekraïense wapenindustrie ging, maar het is duidelijk dat ook civiele infrastructuur, woningen en elektriciteitscentrales doelwit zijn.

De grote verandering die ook al in de afgelopen jaren is voorgespiegeld is de ontwikkeling van een hoogst innovatieve Oekraïense defensie-industrie. Daarbij gaat het vooral om de ontwikkeling van drones; de ontwikkeling van eigen Oekraïense raketindustrie, die met dank aan westerse technologie is aangepast aan eigen wensen en met de inzet van kunstmatige intelligentie een succesvolle werkwijze ontwikkelt om Rusland in het achterland te raken bij olie- en munitievoorraden en de civiele energieproductie. Dat leidt tot harde klappen voor Rusland, wat ze in jaren niet gewend waren. Het lijkt er echter niet op, dat Rusland onder een dergelijke druk zou bezwijken.

Inmiddels is zeker sinds de NAVO-top van 7 en 8 juli het westerse publiek getrakteerd op een propagandistisch stortbad, waarbij de situatie voorgesteld wordt alsof de bordjes zijn verhangen, alsof het tij is gekeerd. Dat is niet het geval. Of zoals oud-opperbevelhebber Zaluszhny van Oekraïne al zei: de oorlog zal niet in de lucht worden gewonnen.

Wat wel duidelijk is, is dat de oorlog opnieuw verder escaleert en verdiept.
De drone-aanvallen op de Krim leiden ertoe dat geen uitvoer van Russische landbouwproducten en grondstoffen meer mogelijk is. Na de Straat van Hormoez is weer een belangrijke ader van de wereldeconomie opgeschort. Dat is een mondiale escalatie.

Het politieke antwoord van Rusland
Voor de goede orde. Het politieke doel van deze bombardementen op de economische en militaire infrastructuur van Rusland is, om de Russische regering naar de onderhandelingstafel te schieten. Dat is nu de definitie van de overwinning. Op 26 juni stelde president Zelensky dat hij daar een bommencampagne van 40 dagen voor uittrok. De onderhandelingen lagen al maanden stil en het laatste grote struikelblok ging over de vrijwillige opgave van de provincie Donetsk door Oekraïne.

Het Kremlin, in weerwil van de gesprekken tussen Rubio en Lavrov, laat deze week doorschemeren in de pers dat het niet wil onderhandelen vóórdat Rusland de hele provincie Donetsk heeft veroverd of cadeau heeft gekregen. Als dat laatste niet gebeurt, dan gaat Rusland door totdat het de héle Donbas heeft veroverd. Daarbij wordt aangetekend dat de kleine gebiedsveroveringen bij Noord-Oekraïense steden Sumy en Kharkiv niet langer als ruilobject gelden in toekomstige onderhandelingen, maar als bufferzones worden beschouwd die niet zullen worden teruggegeven. Dat stelden anonieme bronnen tegenover Bloomberg. Ook dat is een vorm van onderhandelen. Via de pers.

 De NAVO top en de oorlog in Oekraïne
Tijdens de NAVO-top in Ankara op 7 en 8 juli slaagden de NAVO-landen en Oekraïne erin om iedere Westerse poging om de oorlog te beëindigen van de agenda te krijgen. De NAVO moet zich vernieuwen tot wat met een vage term NAVO 3.0 wordt genoemd. De kern daarvan is dat de Europese NAVO-landen de oorlog in Oekraïne benutten voor een enorm militariseringsprogramma om de NAVO zeker nog een aantal jaren bij elkaar te houden. De oorlog in Oekraïne wordt in de publieke opinie en het politieke debat voortdurend voorgesteld als een ‘te winnen oorlog’, maar onder voorwaarde dat er massief bewapend wordt.

Punt 4 van de korte NAVO-slotverklaring aan het einde van conferentie stelt dat Oekraïne bijdraagt aan de trans-Atlantische veiligheid en daarom volledig gesteund moet worden in het verdedigen van zijn vrijheid, soevereiniteit en territoriale integriteit. Daarbij worden alleen al voor 2026 een bedrag van 70 miljard dollar ter beschikking gesteld. Daarmee wordt Oekraïne de facto opgenomen in de Westerse politiek-militaire structuur van alledag. Daarvoor is nu ook een formele Coalitie van Bereidwillige landen opgericht die de coördinatie en de steun organiseren.

President Trump liet zijn actieve pogingen tot diplomatie over de oorlog in Oekraïne varen en gaf toestemming tot in licentie produceren van Patriots in Oekraïne. In samenwerking met Oekraïne is dat een winstgevende zaak voor de VS. Maar het gaat jaren duren voordat dit resultaat op zal leveren in de vorm van afweerraketten. De politieke koers is ook met dit punt duidelijk. Oekraïne wordt een buitenlid van de NAVO met de bedoeling ‘de territoriale integriteit’ te herwinnen. Dat is een oorlog zonder einddatum of eindstrategie, behalve een vage overwinning. Het herwinnen van het gehele grondgebied van Oekraïne is in de afgelopen vierenhalf jaar niet mogelijk gebleken. Deze doelstelling is dan ook kwestie van wensdenken en staat ver af van de militaire machtsverhoudingen op de grond.

Politieke crisis in Oekraïne
Vorige week kwam een diepe politieke crisis in de leidende politieke en militaire kringen in Oekraïne aan het licht. Minister van Defensie Fedorov, minister sinds januari minister, kwam in conflict met het militair opperbevel. Fedorov had met gezwinde spoed een nieuwe architectuur, zoals dat heet in de ICT wereld, ontplooid die steunde op verregaande digitalisering, prestatieregistratie en bijbehorende verantwoordingscultuur en met begrippen marktbegrippen als cliënt en product. Fedorov was ook verantwoordelijk voor de introductie van kunstmatige intelligentie (AI) in de oorlogvoering en vooral het binnenloodsen van het Amerikaanse AI-bedrijf Palantir. Tegelijkertijd liet hij de mobilisatie-controlediensten keihard optreden tegen mannen die de opkomst in militaire dienst uitstellen. Daarbovenop had hij kritiek op gruwelijke omstandigheden in enkele elite-eenheden als Skelya waar onwillige militairen zijn mishandeld en zelfs vermoord. Bovendien vertrouwde hij op de politieke resultaten van luchtcampagnes tegen Russische bevoorradingspunten en de civiele infrastructuur.
Een deel van het Oekraïense publiek mobiliseerde voor Fedorov met demonstraties in tal van steden. Dat deed Zelensky besluiten ook de opperbevelhebber te vervangen.
Fedorov ging niet alleen met de grove borstel door de militaire bureaucratie, hij was ook keihard in de mobilisatie van nieuwe rekruten. Dat is afgezien van de steun voor Fedorov een groot probleem voor een groeiende groep in de bevolking van Oekraïne. Die demonstreerden niet voor hem. Maar zij zijn nog wat ongeorganiseerd. Toch ontstond twee weken geleden een grote rel in de stad Lviv waar busjes van de mobilisatiedienst van Defensie in brand werden gestoken. De potentiële rekruten hebben geen zin om gemobiliseerd te worden en het verzet dáártegen is groot en groeit.
In de Oekraïense regering wordt ervan uitgegaan dat Rusland eind september een grote mobilisatie afkondigt en een grondaanval inzet. De crisis in de Oekraïense maatschappij is aan alle kanten zichtbaar.
Het draait, zoals Fedorov zei tijdens een onthullende persconferentie, om de inschatting of Rusland tot concessies (of zelfs een nederlaag) is te dwingen door luchtaanvallen op strategische voorraden. Dat vind ik nog steeds een te optimistische visie. Maar de zware politieke crisis in Oekraïne verraadt diepe kloven in het land dat op een kruispunt staat.
Opperbevelhebber Syrskye is inmiddels vervangen door generaal Drapatyi. Zelensky hoopt het protest hiermee in te dammen.

Uitputting en militarisering
De ontwikkelingen van de laatste maanden stemmen somber. De oorlogen in Oekraïne en Iran leiden tot uitputting van de betroffen en getroffen landen en militariseren heel veel andere landen. Dat geldt zeker ook voor Nederland dat wapenfabrieken opent voor de Oekraïense oorlogvoering; miljarden extra aan defensiebegroting besteedt en de ruimtelijke ordening aan Defensie weggeeft. Dan hebben we het nog niet eens over de militarisering van het onderwijs en onderschikking van de maatschappij aan de militaire cultuur.

Eerst moeten de uitputtingsoorlogen stoppen. De Nederlandse regering moet daartoe het initiatief nemen. De Nederlandse bevolking moet de regering daartoe aansporen.
Als dat niet gebeurt escaleert de oorlog en militariseert Europa en vele andere delen van de wereld. Het is een bittere noodzaak om onze acties op te schalen.

Graag tot volgende maand, 24 augustus.

​​​Guido van Leemput​ is mede-initiatiefnemer van Stop de Oorlog Amsterdam. Hij was eerder mede-oprichter van het Amsterdams Vredesinitiatief, dat is opgegaan in Stop de Oorlog Amsterdam.