Roel Meijvis: Waar verzet begint
Een filosofie van activisme.
Roel Meijvis heeft een mooi klein boekje geschreven over het denken voor, of over activisme.
Roel Meijvis is een Nederlandse essayist en toneelmaker, die onder andere voor de Groene Amsterdammer schrijft. Eerder schreef hij een boek over het werk van de filosoof Albert Camus (De glimlach van de aarde. Het voelende denken van Albert Camus). Nu heeft hij een helder boekje geschreven over de ideeën van activistische existentialisten als De Beauvoir, Sartre en Camus. “Een overtuigend manifest om mét je boeken de straat op te gaan en te protesteren.”
Waar Verzet Begint doet beknopt uit de doeken wat er in de strijd is geworpen aan filosofieën bij de vorige poging om de heersende orde omver te werpen in de jaren 1960.
Hij begint zijn boekje met te schetsen hoe toenmalige denkers, met name Simone de Beauvoir en Jean-Paul Sartre na de Tweede Wereldoorlog kwamen tot het ontwikkelen van een ‘radicale vrijheidsfilosofie’. Maar hij schetst tegelijkertijd hoe dat gebeurde door denkers die zelf midden in het leven en de politiek stonden. Hij verplaatst hun aanpak naar de tijd van nu waarin met name de klimaatramp de wereld naar de afgrond aan het jagen is. En ook toen speelde de strijd om Palestina een voorname rol. Sartre joeg de goegemeente in de gordijnen door het op te nemen voor heftige Palestijnse gijzelingsacties, en het verzet van de Algerijnse bevrijdingsstrijd.
Sartre en de Beauvoir ontwikkelden een filosofie die het existentialisme werd gedoopt en ervan uitgaat dat iedereen zelf de verantwoordelijkheid heeft om het leven betekenis te geven. Engagement is voor hen een sleutelbegrip, net als voor de schrijver Albert Camus, die hun vriend en mede-denker wordt, maar waarmee ze ook felle discussies voeren.
Meijvis voert ons in snel tempo door het denken van de drie, en ook hun persoonlijke geschiedenis die hun denken gevormd heeft.
Het grootste deel van het boekje wordt besteed aan het beschrijven van de verschillende werken en ideeën van Albert Camus, die wereldberoemd was geworden toen hij in 1957 de Nobelprijs voor literatuur kreeg, maar al in 1961 bij een auto-ongeluk om het leven kwam. Zo leer je de achtergrond van het boek De Pest van Camus, dat de lezer leert dat het een pleidooi is om ‘de wereld onder ogen te komen van de situatie waarin je je bevindt’. Net als de klimaatramp nu. Hij legt ook de vinger op de kritiek die er toen al was op de existentialistische nadruk op de individuele verantwoordelijkheid, en de vrijheid van de individu die hem/haar juist opzadelt met de verantwoordelijkheid om wat te doen.
Interessant, en ingewikkeld, is de overtuiging van Camus dat hoop een negatief begrip is, dat afleidt van de plicht om zelf in te grijpen. Volgens Camus staat hoop gelijk aan berusting, het wachten op de uitkomst van Grote Ideeën voor de toekomst. Het voert tot wat Camus noemt ‘gesjoemel’. Op dat gebied was er al een verschil van mening tussen Sartre/De Beauvoir en Camus. In de woorden van Meijvis: ” Hoop als zodanig is niks en zij verwordt al te gemakkelijk tot een manier om onze verantwoordelijkheid af te schuiven en niks te doen. Het komt tenslotte toch allemaal wel goed”. Camus was ook argwanend over poging om tot een georganiseerde revolutie te komen. Opstand (daar schreef hij een geruchtmakend boek over) is wat anders, dat doet je juist beseffen waar het om gaat, en wat solidariteit is. Daarin verschilde hij ook fundamenteel van Sartre, die geen probleem had met het Stalinisme van de Communistische partij. Er gaat een hardnekkig gerucht dat het auto-ongeluk van Camus dat hem in 1961 het leven kostte, een sabotage-actie was van een geheime agent in dienst van Stalin. Maar daarover gaat het boekje van Meijvis niet.
Meijvis graaft dieper in het denken van Camus, en wat dat te bieden heeft voor de ‘existentiële leegte’ van nu.
Het gaat de denkers/schrijver (m/v) vooral om het begrip vrijheid en de verplichting die daar uit voortkomt. Daarin zit het fundamentele verschil met de liberalen, die ophouden bij ieder voor zich.
In zijn boekje gaat de schrijver ook uitgebreid in op de huidige stand van zaken en de klimaatcrisis en wat radicaal denken als dat van de eerdere existentialisten zou kunnen bijdragen aan de strijd om structurele klimaatrechtvaardigheid dichterbij te brengen. Daarbij gaat hij ook in op het dilemma dat toen ook naar voren kwam. De existentialistische filosofie benadrukt de individuele verantwoordelijkheid. “We zullen toch echt zelf in actie moeten komen. Ieder van ons, jij en ik”. Maar tegelijkertijd komen steeds meer activisten tot de conclusie dat we af moeten van denken op individuele schaal en veel meer richten op systeemverandering. De schrijver ontsnapt uit deze impasse door de bevinding te omschrijven dat we “individuele verantwoordelijkheid tot systeemverandering” hebben.
Een volgend hoofdstuk behandelt, aan de hand van Camus’ De Mythe van Sisyphus’ het probleem van de omgang met de wanhoop over de ogenschijnlijk uitzichtloze situatie waarin we ons bevinden. Zoals eerder al gesteld, helpt het niet om daar te proberen uit te sjoemelen met hoop op een groot idee voor de toekomst. Sartre en de Beauvoir hebben daar veel over gedacht en geschreven kwamen uit op een vorm van hoop die ergens toe verplicht. En Camus benadrukt de noodzaak van het verzet, het ‘nee’ ergens tegen zeggen dat altijd ook een ‘ ja’ veronderstelt. Belangrijkste is het blijven leven en verzetten, ondanks de uitzichtloosheid, want dat veronderstelt hoop en geeft daarvan blijk in het handelen van de persoon.
Interessant en verfrissend is ook dat de genoemde denkers ook een gespannen verhouding hebben met dogmatiek, en een flinke plaats inruimen voor de nut van het twijfelen (aan dogma’ s en al het andere, vooral als het om godsdienst gaat). Het feit dat we als mensen in principe vrij zijn, verplicht op zijn beurt weer tot het ontwikkelen van een eigen ethiek. Zie bijvoorbeeld Simone de Beavoir’s Pleidooi voor een moraal der dubbelzinnigheid. Het maakt het allemaal niet eenvoudiger, maar wie heeft ooit gezegd dat het leven in deze tijd simpel is?
Wat het handelingsperspectief is, is dan weer een andere heikel punt. De denkers werd dit ook voor de voeten geworpen en ze verdedigden zich met de stelling dat zij een methode bieden, en wel een die vrijheid als criterium stelt.
Camus was trouwens veel duidelijker, en het was vast ook niet toevallig dat die er niet voor schuwde om zich in anarchistische kringen te begeven. Camus had een theorie over de opstand, en dat de mens juist op dat punt haar individualisme overstijgt. Maar hij waarschuwde tegelijkertijd tegen de manipulatie en de opkomst van onderdrukkende revolutionaire ideologieën (en botste op dat punt frontaal met Sartre). In die zin was De mens in Opstand ook een boek daartegen (en een aanval op de filosofie an sich, volgens de schrijver) en vooral tegen ‘ onethische’ principes zoals dat het doel de middelen heiligt. Hij belandde in die discussie in een nare discussie met voorstanders van de Algerijnse dekoloniale strijd, die nogal wat middelen geoorloofd achtten. Het is daarom belangrijk, concludeert ook Roel Meijvis, dat elke politiek beweging voortdurend blijft nadenken over de juiste middelen, en ‘ instrumenteel denken,’ hoe aantrekkelijk ook, uitbant. Daarmee heeft de schrijver ook, met de existentialisten als achterban, een verfrissende blik op de vaak onzinnige discussie over ‘ geweld’ dat meestal alleen gaat over het geweld van degenen die zich tegen de wekelijke onderdrukker verzetten. Camus was dan ook geen pacifist, maar had wel een enorme hekel aan elk bloedvergieten. “Afzien van geweld in een wereld waarin geweld wordt gepleegd betekent instemmen met het geweld.”
het boekje eindigt met wat wijze bemerkingen over het belang van daadwerkelijk mens te zijn, in de zin van liefde en genieten van de wereld, omdat anders elke strijd zinloos is. En de noodzaak om te handelen. Ook als we niet zeker zijn over de uitkomst. “We moeten doen wat we denken dat goed is.” Daar heb je nu filosofie voor…
Waar Verzet Begint, 96 blz. € 14,95 ISBN 978-90-835495-2-1