Lea Ypi: Onwaardig

Lea Ypi maakte flink school met een goed onderbouwde mening over Grote Politiek nadat Fukuyama het neoliberale einde van de geschiedenis had afgekondigd. Zelf is ze opgegroeid in het stalinistische (*) Albanië, dat ze pas verliet na de val van het ‘reëel bestaande communistische’ blok om in Engeland politieke economie te gaan studeren.

Ze ging de discussie over welk systeem en welke economie nu daadwerkelijk voor de bevolking functioneert, volledig aan. Met haar achtergrond van ervaringsdeskundige in een van de meest stringente communistische dictaturen, die daarna mocht proeven van de paradijselijke ‘vrije markt’, werd ze een moeilijk te negeren stem. En die stem gebruikte ze om beide systemen te fileren, waarbij het kapitalistische er niet bepaald beter vanaf komt.

Ze heeft haar ervaringen en visie neergelegd in het boek Vrij – Opgroeien aan het einde van de geschiedenis (Penguin/Bezige Bij 2021). Het is een zeer leesbaar boek waarin ze haar persoonlijke belevenissen in het Oostblok beschrijft en die vakkundig combineert met allerhande politieke en filosofische beschouwingen over politieke en economische vrijheid. Het werd internationaal een groot succes

Nu is haar tweede boek uit, en wederom door Luud Dorresteijn vertaald en bij de Bezige Bij uitgegeven; Onwaardig − Overleven in een tijd van extremen. In dit boek duikt ze in min of meer dezelfde vorm – met haar persoonlijke geschiedenis als kapstok, in de recente geschiedenis van haar familie, en dus het deel van de wereld waar die leefde. Dat is het turbulente stuk van Europa dat tot in 1900 door het Ottomaanse rijk werd gedomineerd. Inclusief het oostelijke deel van Griekenland waar Thessaloniki – zoals het nu genoemd wordt – in ligt. Daar groeide haar oma op die een centrale rol in het boek speelt, toen de stad nog Salonica heette, in de provincie Selanik.

Lea Ypi heeft voor haar twee boeken een bijzondere vertelvorm gekozen, die zowel ‘persoonlijk als politiek’ is. Omdat ze ook geweldig kan schrijven – de boeken zijn in die zin ook Literatuur – werkt dat erg goed. Zo kan ze grote problemen (zoals de vrijheid van het individu te midden van geopolitieke woelingen) meeslepend uitpluizen. Bovendien krijg je nog wat mee over het dagelijks leven, dat doorgaans over wordt geslagen bij ‘politieke’ boeken. Haar relaas van de situatie bij haar thuis, en de ruzies tussen familieleden, is bij vlagen ontroerend en vaak erg grappig beschreven.

Vrij beschrijft het leven in Albanië tijdens de communistische periode en vooral daarna; hoe ze plotseling in het neoliberale circus gestort worden, en de chaos ontaardt in een regelrechte burgeroorlog. In een afsluitend nawoord wordt op een indrukwekkende manier de balans opgemaakt. Nu ze in het Vrije Westen woont, is haar wereld “(…) even ver verwijderd van de vrijheid als de wereld waaraan mijn ouders trachtten te ontkomen.”

In Onwaardig lezen we over dezelfde familieleden als in Vrij, logisch want het is haar familie. Maar dan gaat het vooral over het verleden. De aanleiding is dat Lea Ypi op sociale media werd aangevallen (het zal niemand verbazen dat dat gebeurde: zowel steile marxisten als neoliberale believers waren ontdaan over haar standpunt dat beide systemen ongeveer even hard faalden) en er een foto opdook van haar oma op wintersportvakantie in de Dolomieten. De suggestie was dat ze een hypocriete kapitalist was, en anders wel had geheuld met het stalinistische regime. Ypi gaat proberen om te achterhalen wat de ware geschiedenis van haar oma en familie is, onder andere door de archieven van de Albanese geheime dienst uit communistische tijden in te duiken. In het boek lees je gedetailleerd hoe dat in zijn werk gaat, de waarheid in archieven te vinden. Een van de bevindingen is dat dat voor het leven van vrouwen bijna niet te doen is. Ook bij geheime diensten en hun archieven is het patriarchaat aan zet.

In het verhaal van de oma van lea Ypi (Leman) worden we goed deelgenoot van de ontwikkelingen die het zuiden van Oost-Europa heeft doorgemaakt. Eigenlijk waanzinnig dat we – of ik in ieder geval – daar zo weinig over weten, want zo vlakbij. Toen het Ottomaanse rijk begin 1900 uit elkaar viel ontstond er een vreemd steekspel om invloed over de ‘ Europese’ gebieden. Daarbij ontstond Albanië als onafhankelijk land voor het eerst, met een koning met de stripverhaalnaam Zog aan het hoofd. Er was een uitruil van bevolkings’groepen’ en de mensen die veel islamitisch waren – zoals de oma van de schrijfster, kozen ervoor om van Salonica naar Albanië te verkassen, met achterlating van alle bezittingen. Maar binnen de kortste tijd beginnen ook de fascistische ontwikkelingen in de regio, en Italië bezet Albanië in 1939. Dat is tevens het begin van verzetsbewegingen tegen Mussolini’s slagers, die allerminst een eenheid zijn. Als de fascisten zijn verslagen en het einde van de 2e Wereldoorlog komt, hebben de communisten de overhand en vestigen ze een harde dictatuur waarin de familie van Lea Ypi weer een weg moet zien te vinden.

De familie Ypi heeft naast de persoonlijke draden die Lea schetst, ook historische verbondenheid met de ontstaansgeschiedenis van Albanië. Haar overgrootvader, Xhafer Bey Ypi, was premier in de eerste regering van Albanië in de periode van Zog. Toen na de oorlog de communisten de macht overnamen, was dat niet bepaald een voordeel en op de lagere school werd Lea door haar eigen familie voorgehouden dat het geen familie was. De Stalinistische dictator Enver Hoxha was een jeugdvriend van haar opa, de zoon dus van Xhafer. Lea’s vader, aan wie het boek opgedragen is, probeert soms in wanhoop een beroep te doen op die oude banden, maar moet zich verder vooral gedeisd houden om niet ook de kans te lopen om afgevoerd te worden naar het strafkamp of nog erger.

Kaart: Door Chamboz op de Engelstalige Wikipedia, CC BY-SA 4.0

Die hele geschiedenis krijgen we dus voorgeschoteld in Onwaardig. Maar dan doorspekt met de persoonlijke commentaren van Lea Ypi, en ook met haar filosofische bevindingen. Die lagen maken haar boeken zo bijzonder. Zo vertelt ze over het begrip uit de titel, waardigheid, aan de hand van een discussie die ze onvrijwillig aangaat met een douanier die wil weten wat ze komt doen als ze landt op het vliegveld van Thessaloniki en moet beslissen of ze binnen mag. Hij heet Socrates. Ze vertelt dat ze voor archiefonderzoek komt en om een lezing te houden: ‘Wat voor lezing?’ ‘ Over waardigheid.’ ‘Van wie?’ . De vraag is een beetje verwarrend. Maar er is geen ruimte voor aarzeling als je voor een douanebeambte staat, ook al heet die Socrates… Waarna ze probeert uit te leggen welke aspecten er allemaal aan het begrip zitten en dat ze filosoof is. Waarop de douanier countert dat ze eerder had gezegd dat ze schrijver was, de rij achter haar bij de paspoortcontrole begint te morren, de douanier haar een filosofisch raadsel voorlegt en dan pas het stempel afgeeft, met het advies naar kroegen te gaan en naar livemuziek te luisteren omdat hij alleen in artiesten gelooft. ‘ Filosofen, historici, politici – allemaal leugenaars!’.

ISBN 9789403130293, De Bezige Bij 352 pp 26,99

*) De bestempeling Stalinistisch gaat eigenlijk helemaal niet op voor het communistische regime van Enver Hoxha cs. Ze hadden zich immers al snel tegen ‘ Moskou’ gekeerd omdat dat maar een stel slappelingen waren, en wilden zich ook niet bij Joegoslavië aansluiten. Maar rigide was het zeker.