Shell start nieuwe arbitrageprocedure tegen Nederland over nasleep gaswinning Groningen

(English version of this article)

Jarenlang veroorzaakte de gaswinning aardbevingen, werden meer dan honderdduizend woningen beschadigd, en leven bewoners in voortdurende onzekerheid, nog steeds wachtend op herstel, versterking en gerechtigheid.

SOMO, Both ENDS en Handel Anders! veroordelen het besluit van Shell om een investeerder-staat arbitrage(opens in new window) onder het Energy Charter Treaty (ECT) te starten. Deze stap komt bovenop een al omvangrijke reeks lopende internationale en nationale arbitrages waarin ExxonMobil en hun joint venture, de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), betrokken zijn.

Hoewel de Nederlandse overheid blijft benadrukken dat de uitkomsten van de lopende procedures geen enkel effect zullen hebben op de inwoners van Groningen, put de juridische strijd publieke middelen uit en ondermijnt zij het vertrouwen in cruciale hersteloperaties in de regio. Shells beslissing om het conflict internationaal te escaleren markeert een dieptepunt in een langdurige strijd over verantwoordelijkheid, gerechtigheid en aansprakelijkheid in Groningen.

Shell volgt ExxonMobil naar internationale arbitrage

Op 23 december 2025 startte Shell plc een arbitrageprocedure(opens in new window) tegen Nederland bij het International Centre for Settlement of Investment Disputes (ICSID). Het bedrijf stelt dat de Nederlandse staat het verdrag heeft geschonden en eist “volledige compensatie voor geleden schade” als gevolg van de sluiting van het Groningenveld en de verdeling van de bijbehorende kosten, die in de miljarden lopen.

De arbitrageprocedure komt na een eerdere procedure(opens in new window) van ExxonMobil via haar Belgische dochter EMPC, en komt nadat gesprekken tussen Shell en de Nederlandse overheid geen oplossing opleverden. Het tribunaal moet nog worden gevormd.

De zaak is opvallend omdat Shell, ooit in Nederland gevestigd, in 2022 naar het Verenigd Koninkrijk verhuisde en nu een investeringsverdrag gebruikt om Nederland aan te klagen over maatregelen om de verwoestende gevolgen van gaswinning aan te pakken. Ironisch genoeg speelden Nederland en Shell zelf een sleutelrol bij de vorming van het systeem van investor-state dispute settlement (ISDS). Vandaag komt ISDS op cynische wijze letterlijk ‘thuis’.

“Dit is precies waarom ISDS moet worden afgeschaft. Shell heeft meer dan €32 miljard winst gemaakt met zes decennia aan gaswinning in Groningen, met enorme schade en onzekerheid tot gevolg. De brutaliteit om nu een ‘volledige schadevergoeding’ te eisen is een regelrechte klap in het gezicht van Groningers die nog steeds wachten op reparatie, veiligheid en gerechtigheid.” Bart-Jaap Verbeek, senior onderzoeker SOMO.

Hoewel Nederland formeel uit het Energy Charter Treaty trad(opens in new window) op 28 juni 2025, blijven bestaande investeringen nog 20 jaar beschermd onder de sunset-clausule, waardoor Shell en ExxonMobil nog steeds claims kunnen indienen. Daarnaast heeft Nederland nog 69 bilaterale investeringsverdragen (BIT’s) met ISDS-bepalingen. Onlangs heeft de Tweede Kamer nog voorstellen (opens in new window) om deze verdragen te beëindigen afgewezen, waardoor het juridische raamwerk dat dergelijke claims mogelijk maakt intact blijft, ondanks de toenemende financiële risico’s.

“Nu Colombia en Nederland zich voorbereiden op een conferentie over een rechtvaardige transitie weg van fossiele brandstoffen, laat Shells zaak zien wat er fundamenteel op het spel staat. Je kunt geen rechtvaardige en ordelijke afbouw van fossiele brandstoffen realiseren terwijl bedrijven staten kunnen aanklagen voor het beschermen van mensen en het milieu. ISDS houdt landen gevangen in fossiele afhankelijkheid door winsten te beschermen tegen democratische besluitvorming. Nederland moet nu beginnen met een verstandig en juridisch solide plan om uit deze 69 verouderde verdragen te stappen. Fernando Hernández, senior beleidsmedewerker Both ENDS.

“Shells claim laat precies zien waarom Nederland dringend en daadkrachtig met ISDS moet breken. Zolang deze verdragen van kracht blijven, kunnen multinationals ze gebruiken om democratische beslissingen, klimaatbeleid en sociale rechtvaardigheid te ondermijnen. Het beëindigen van Nederlandse investeringsverdragen is niet radicaal, het is nodig om publieke belangen boven bedrijfswinsten te stellen.” Djuna Farjon, coördinator Handel Anders!

Het verschuiven van de kosten naar belastingbetalers staat op het spel

Gezamenlijk laten deze juridische acties een duidelijk patroon zien. Zelfs wanneer hun verzoeken worden afgewezen(opens in new window) , gebruiken Shell, ExxonMobil en NAM de procedures om betalingen uit te stellen, druk op de staat te vergroten en hun financiële verantwoordelijkheid voor de schade door gaswinning aan te vechten.

De Nederlandse overheid waarschuwt(opens in new window) zelf dat het opschorten of blokkeren van toekomstige heffingen het openbaar budget ernstig zou verstoren, waardoor de staat mogelijk miljarden moet lenen op de kapitaalmarkten, uitgaven in andere beleidsgebieden moet verminderen of zelfs EU-begrotingsregels kan overtreden. De staat heeft al miljarden voorgefinancierd voor schadeherstel en woningversterking en verwacht dit te blijven doen.

“Deze zaken gaan niet alleen over juridische details. Het gaat erom of multinationale fossiele bedrijven via arbitragezaken voor miljarden aan kosten kunnen afwentelen op de belastingbetaler, terwijl de Groningers blijven wonen in onveilige huizen met aanhoudende schade”, zegt Bart-Jaap Verbeek.

NAM heeft al €5,31 miljard onder protest betaald(opens in new window) , maar moet nog €550 miljoen aan woningversterking voldoen en weigert (opens in new window) verder bij te dragen aan regionale ontwikkeling. Shell en ExxonMobil hebben nog geen financiële garanties verstrekt voor toekomstige NAM-schulden. Ondertussen blijven aardbevingen plaatsvinden – zelfs na het stopzetten van de productie – wat aantoont dat de schade doorloopt(opens in new window) .

Daarnaast zijn NAM, Shell en ExxonMobil betrokken bij meerdere nationale arbitrages bij het Nederlands Arbitrage Instituut (NAI), onder meer over de kosten van de schadeafhandeling en versterkingsoperatie, en de afspraken over de afbouw van de gaswinning in het Groningenveld. Belangrijke uitspraken zijn vertraagd en worden nu pas in 2026 of later verwacht.

Shells nieuwe zaak zal de al complexe juridische situatie rond Groningen alleen maar verzwaren, de onzekerheid over cruciale hersteloperaties vergroten, de kosten voor de staat verder opdrijven en de bewoners langer in onzekerheid laten leven. De procedure staat nog in de startblokken en zal waarschijnlijk jarenlang duren.