Het einde van de Islamitische Republiek?
Die vraag rees zes jaar geleden bij de massabetogingen van toen ook al. Drie jaar geleden was de titel van een artikel in Uitpers: “De zwanenzang van de ayatollahs?” Zoals toen ook deze keer weer een titel met vraagteken. Want al worden de omvang en de kracht van de protesten duidelijk, de repressie is dat ook. En ook, wat is er waar van de geruchten over groeiende breuken aan de kop van de Islamitische Republiek? Internet en andere communicatiekanalen zijn afgesloten.
e meeste bronnen met toegang tot het land spreken van honderden doden; volgens de staatsmedia zijn er ook een honderdtal politiemannen gedood door manifestanten. De dodentol is snel aan het oplopen. Vooral nu ayatollah Khamenei de demonstranten terroristische agenten van de VS en Israël noemt. Hij maakt natuurlijk gebruik van de dreigementen van VS-president Donald Trump om tussenbeide te komen en van de Israëlische druk om dat inderdaad te doen. Volgens
President Masoud Pezesjkian had de protesten eerder rechtmatig genoemd en ging op enkele eisen in. Niet zo de hoogste chef dus. Is het dan niet beter die gehate chef, van wie de betogers de dood eisen, bij de Syrische ex-president Assad te sturen, ergens in een betere buurt van Rusland?
Zie ook: Zwanezang van de Ayatollahs
Bazari
Er zijn wel belangrijke verschillen met 2019, 2022 en de vorige keren. De bazari vormen de origine en kern van het protest, dat is een goed georganiseerde klasse met netwerken, het protest is centraler dan vorige keren en de zoon van de in 1979 verdreven sjah, duikt op als een centraal alternatief, gesteund vanuit de VS en Israël.
De bazari speelden in 1979 een grote rol in de val van de sjah. Zij werden de voorbije tijd zwaar getroffen door de grote van de rial, de nationale munt, tegenover de dollar en het goud. De eerste protesten kwamen in de enorme bazar van Teheran van de elektronicazaken en juweliers die het meest rechtstreeks door die muntontwaarding werden getroffen. Vandaar sloeg het over naar andere bazars en naar de universitaire campussen.
Die hadden drie jaar geleden ook deelgenomen aan de massale protesten na de moord op de jonge vrouw Mahsa Amini die op 16 september 2022 door de zedenpolitie was opgepakt. Bij de protesten toen vielen voor zover bekend rond 400 doden en werden 15.000 arrestaties verricht. Drie maanden later werd de omstreden zedenpolitie ontbonden, zowat de enige toegeving aan de beweging ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’.
Olie
De uitbarsting eind vorig jaar kwam er ook als reactie op een “soberheidsbeleid” met hogere belastingen, lagere lonen voor ambtenaren en lagere pensioenen. De Iraanse economie had het nochtans enkele jaren relatief goed gedaan, zeker van 2021 tot 2023 toen de olieprijzen hoog stonden, tot 100 dollar per vat. Er werden extra sociale uitgaven gedaan, de Islamitische Republiek deelde geld uit aan de allerarmsten. Het aantal Iraniërs dat het met minder dan 6 euro per dag moest doen, was gezakt met 29 naar 22 percent. Minder armen, meer consumptie. Bovenop heeft Iran zwaar te maken met de gevolgen van de klimaatverandering. De erge droogt v an het voorbije jaar leidde tot grote waterschaarste. Dat heeft gevolgen op de landbouw en in Teheran en andere steden was er een enorm watertekort.
De Iraanse economie, vooral de staatsinkomsten, blijven erg afhankelijk van olie. Toen die prijs ging zakken, moest de begroting herberekend worden. In plaats van een verwachte 80 dollar, moest Iran vorig jaar soms zakken tot 55 dollar. Goed nieuw voor China, dat 80 percent van de Iraanse olie koopt, maar niet voor de Iraanse regering die daarom met een soberheidprogramma uitpakte. Want de hogere consumptie in de jaren ervoor, had niet de verwachte meerinkomsten aan belastingen opgeleverd.
Die begrotingsmoeilijkheden nekten de rial. Die stond een jaar geleden op 800.000 rial voor een dollar en zakte tot 1,4 miljoen! De inflatie daarmee gepaard is nu 42 percent op jaarbasis.
Pasdaran
De nieuwe begroting voorzag onder meer dat mensen in overheidsdienst 20 percent aan koopkracht zouden inboeten (de lonen die de inflatie niet volgen), en ook de pensioenen gingen naar omlaag, terwijl talrijke belastingen stegen. Talrijke Iraniërs die maar net meer koopkracht hadden gekregen zagen die alweer teloorgaan. President Peresjkian deed na enkele dagen protesten de belofte de loon- en pensioenmaatregelen in te trekken, maar te laat.
De protesten hebben ook te maken met de privileges waarvan vooral de Pasdaran, de Revolutionaire Wachters, genieten. Deze bewakers van de tempel zijn niet zomaar een supermilitie, zoals in andere autoritaire regimes hebben zij een groot deel van de economie in handen. Ze krijgen niet alleen het verwijt monopolies te hebben en daar veel profijt uit te halen, maar ook dat ze alleen uit zijn op eigen winstbejag en de economische ontwikkeling afremmen. Want dat is wat nu gebeurt, als de olieprijs zakt, is dat een drama omdat andere sectoren verwaarloosd zijn.
Context
Die sociale en economische problemen zijn niet nieuw. Ook eind 2019 kwam het tot massale protesten, niet van de middenklasse zoals deze keer, maar van arbeiders, ambtenaren, studenten, gepensioneerden die het zwaarst werden getroffen door de weerslag van de internationale sancties tegen het nucleair programma van Teheran.
De VN-sancties zijn in september weer verscherpt, niet lang na de twaalf dagen van Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran. Die sancties komen bovenop de dalende olieprijzen. Want al heeft Iran de weerslag van al die sancties kunnen inperken door nauwere samenwerking met onder meer China, India en Rusland, ze laten zich wel voelen. Daar ze de sancties aan den lijve ondervinden, vragen veel Iraniërs zich af of die nationale trots om een eigen kernwapen te verwerven, wel opweegt tegen die offers.
Middenin de protesten; kregen de demonstranten op 3 januari uit Caracas een boodschap: een VS-commando kidnapt president Maduro en diens vrouw. Onmiddellijk dachten ze in Iran spontaan aan de ontvoering van de ‘velayit fagigh, superayatollah, Ali Khamenei, die op 86 niet aan opstappen denkt.
Binnen het regime zelf is er al eerder gedacht aan een aflossing, want Khamenei belet een andere koers te volgen. Ook nu weer gaat hij regelrecht in tegen de president, al die demonstranten zijn terroristen ten dienst van Trump en Israël.
Dat schrikt de straat niet af. De woede is groot en richt zich tegen Khamenei zelf wiens dood men wenst. Bij de theocratische top en de Pasdaran is het dan uitkijken naar een figuur die het regime een ander imago geeft en het zo kan redden eer het kraakt. President Pezesjkian of een van zijn gematigde voorgangers zoals ex-presidnet Hassan Rohani die intern en internationaal krediet had. Of parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Qalibaf, voormalig commandant van de Revolutionaire Wacht? Een soort sterke man die zorgt voor orde.
Sjah
Veel betogers dragen portretten mee van Reza Pahlavi, de zoon van de 47 jaar geleden verjaagde sjah die oproept tot bezetting van de stadscentra. Hij wordt vanuit de VS gepromoot als de redder die Iran democratie brengt. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu ontving hem vorig jaar als een vriend die voor goede banden tussen Israël en Iran kan zorgen.
In de bazar wordt de sjah blijkbaar geprezen. Maar de herinneringen aan het brutale repressieregime van de vader, met zijn beruchte geheime dienst Savak, zijn ondanks de verlopen tijd niet bij iedereen verdwenen. De revolutie van 1978-1979, gekaapt door de ayatollahs, was massaal volksverzet tegen een regime van uitbuiting en onderdrukking.
Washington aarzelt trouwens, de ervaring in buurland Irak indachtig. De inval in 2003 met de val van Saddam Hoessein en de ontbinding van het overheidsapparaat, was verre van een succes. Misschien speelt dat wel mee bij de interventie in Venezuela, en nu bij de berekeningen voor Iran. Het zijn vele vraagtekens.
Voor een terugblik op de Islamitische Republiek Iran, zie ook deze artikels van eind 2022:
En zie ook op Vrede.