Heineken in Yucatán; ze komen voor het water
Heineken bouwt een grote brouwerij in Yucatán. Boeren worden van hun land verdreven en het water wordt geplunderd
(Door Claudia V. Arriaga Durán, desinformemonos)
Esteban Mena Pech is een Maya-boer uit de gemeente Kanasín, Yucatán, die al sinds zijn achtste op het land werkt. Nu, op 76-jarige leeftijd, is hij zijn land kwijtgeraakt door het Indara-industrieproject, dat de bouw van een bierbrouwerij van Heineken omvat.
Ze hebben hem 13 hectare ontnomen die al meer dan 100 jaar in zijn familie was. Nu maakt zijn eigendom deel uit van de 1.315.863 vierkante meter waarop de brouwerij zal worden gebouwd, die volgens de milieueffectrapportage (MER) die is ingediend bij het Ministerie van Duurzame Ontwikkeling (SDS) van Yucatán naar verwachting 50 jaar in bedrijf zal zijn.
De Maya-boeren zeggen dat er “schijnraadplegingen” zijn gehouden en dat er geen informatie beschikbaar is over de negatieve effecten en de maatregelen die het bedrijf zal nemen om deze te beperken. Op het verzoek om een interview voor dit artikel antwoordde het Ministerie van Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen (Semarnat) dat het niet bevoegd is om de milieueffecten van de bierindustrie te beoordelen.
“Het is ongeveer zes jaar geleden dat ik voor het laatst ibes (een inheemse witte bonensoort, vert.) heb geplant en toen begon de ziekte (Covid). Daarna ben ik naar mijn land komen kijken, omdat mijn neef me vertelde dat ze een weg hadden aangelegd en me vertelden dat de Maya-trein (*) er zou gaan rijden”, vertelt Mena. De ondernemer Hernán Cárdenas, een van de 13 aandeelhouders van de Grupo Industrial Indara, waarin ook de vastgoedbedrijven Grupo Desur en Viva Abitare zijn opgenomen, maakte in 2020 gebruik van de coronapandemie om zich het land toe te eigenen.
Net als duizenden anderen bleef Mena Pech thuis om de pandemie te ontlopen. Na bijna een jaar hoorde hij dat er machines op zijn land waren gekomen om een weg door het bos te banen. Wanhopig ging hij op onderzoek uit. Ter plaatse trof hij arbeiders aan, die hem verzekerden dat het om werkzaamheden voor de Maya-trein ging, maar later bleek dat dit niet waar was. Er waren andere plannen voor dat terrein.
“Toen ik kwam kijken, hadden ze de grond al afgegraven om een weg aan te leggen. Ze vertelden me dat de Maya-trein er zou komen, maar dat was gewoon bedrog. Later vertelde een van de werknemers me dat Hernán Cárdenas een stuk grond had gekocht van de pachters, maar ik heb niets verkocht”, klaagde hij destijds. Toen werd hem gevraagd te vertrekken, anders zou de politie van de gemeente Kanasín hem arresteren wegens het betreden van land dat niet meer van hem was.
Magdaleno Mena Pech, de broer van Esteban, vertelt dat hij ook verontwaardigd was over het verbod om zijn eigen land te betreden. “Ik wil graag in de buurt zaaien, ik heb mijn broer gevraagd om samen te gaan kappen om iets te zaaien, maar ze laten ons niet toe. Hoe kunnen ze ons niet toelaten als we niets hebben ondertekend?”
Drie jaar na de onteigening, op 14 september 2023, werd onder het bewind van de inmiddels voormalige gouverneur van Yucatán, Mauricio Vila Dosal van de (conservatieve ondernemers, vert) PAN-partij, de bouw aangekondigd van de Heineken-brouwerij in de gemeente Kanasín. De investering zou 8,7 miljard peso (zo’n 400 miljoen euro, vert.) bedragen voor de bouw van de eerste fabriek van het bedrijf op het schiereiland Yucatán.
Het nieuws kwam voor Esteban en zijn familie niet als een verrassing, want ze waren al gewaarschuwd. En twee jaar later, op 11 juni 2025, begon het project vorm te krijgen, toen president Claudia Sheinbaum Pardo tijdens haar dagelijkse persconferentie aankondigde dat Heineken een brouwerij zou bouwen in Kanasín en dat het bedrijf tussen 2025 en 2028 2,75 miljard dollar in het land zou investeren.
“Project Ámbar”: twee milieueffectrapportages (MER)
De fabriek voor de productie van Heineken-bier (officiele naam: La instalación de la Planta Industrial para la Elaboración de Cerveza Heineken) zal worden gebouwd in het industriegebied Indara II, gelegen in de gemeente Kanasín, Yucatán. Voor de bouw ervan waren twee wijzigingen in het bestemmingsplan nodig en moesten twee milieueffectrapportages (MER) worden ingediend.
De aankoop van de grond werd gedaan door de Grupo Industrial Indara, waarvan de MER op 10 oktober 2023 werd ingediend, volgens informatie van het Ministerie van Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen (Semarnat).
“Wat Semarnat betreft, is de milieueffectrapportage van de industriële verkaveling waar de brouwerij zal worden gebouwd, met de naam ‘Verkaveling en urbanisatie van niet-residentieel vastgoed Indara II’, beoordeeld”, antwoordde Semarnat op het verzoek om een interview. De MER nr. 726.4/UGA-553/000963 van de industriële verkaveling Indara II werd op 15 mei 2024 goedgekeurd.
De goedkeuring van de MER van het Ambar-project, dat betrekking heeft op de brouwerij, was in handen van het Secretariaat voor Duurzame Ontwikkeling (SDS) en werd in juli 2024 goedgekeurd.
De locatie van het Ambar-project van brouwerij Heineken is strategisch: San Antonio Tehuitz ligt op 400 meter van de zuidkant van het project; het station Teya van de Maya-trein ligt op 1,5 kilometer afstand; en 250 meter in westelijke richting ligt het elektriciteitsstation Kanasín van de Federale Elektriciteitscommissie (CFE), dat is aangesloten op een reeks transmissielijnen die van noord naar zuid lopen.
Ze komen voor het water
“Ik denk dat ze nu dieper gaan boren en dat we te maken zullen krijgen met waterschaarste. We weten dat het om geld gaat, dat tussenhandelaren hier miljoenen verdienen, veel geld, maar over 15 of 20 jaar zal Kanasín daaronder lijden en zullen we problemen krijgen. De meesten willen geen brouwerij, we hebben er al een in Hunucmá, maar misschien zien ze op dit moment alleen maar economische belangen”, betreurt José Chan, een inwoner van Kanasín die zich inzet voor de verdediging van het land en degenen die er werken.
De milieueffectrapportage (MER) van de Heineken-brouwerij voorziet in de aanleg van 13 putten met een diepte van 50 tot 55 meter en op ongeveer 60 meter van de halocline (vert; Een halocline is de overgangszone tussen waterlagen van verschillend zoutgehalte) of het zoutgehalte. Tussen elke put zal een afstand van 250 meter liggen en er zal tien liter per seconde worden onttrokken. In het document wordt verzekerd dat per dag 0,18 procent van het beschikbare volume van de watervoerende laag zal worden gebruikt, wat neerkomt op 2.386,92 kubieke meter per jaar.
De brouwerij komt in het geohydrologische gebied “Semicírculo de cenotes” te liggen, dat deel uitmaakt van het sedimentaire bekken van Chicxulub en de Anillo de Cenotes. Ten slotte ligt het Ambar-project (brouwerij) op 2,70 kilometer afstand van het geohydrologisch reservaat Anillo de Cenotes en op 4,83 kilometer afstand van het reservaat Cuxtal.
Op de vraag “Komt Heineken voor het water van Yucatán?” antwoordt de federale regering: “Vergeet niet dat bedrijven zich willen vestigen waar water is, dus in het zuidoosten, omdat daar water beschikbaar is”, verklaarde minister van Economische Zaken Marcelo Ebrard in 2025 bij de aankondiging van de investering van de brouwerij in Mexico. De bezorgdheid van de bevolking over de waterschaarste is is dus allerminst overdreven.
“Ik denk dat de brouwerij het risico met zich meebrengt dat we zonder water komen te zitten, niet alleen wij, maar de hele bevolking van Kanasín. We zijn geen ejidatarios (lid van traditioneel ekrende gemeenschappelijk grondbezit, vert.), we zijn een groene zone, en we zijn niet op de hoogte gebracht van een inheems overleg”, aldus Laureano Magdaleno.
Het rapport van het Regionaal Hydrologisch Programma 2021-2024 van de Nationale Watercommissie (Conagua) onthult dat “er volgens de publicatie van 2003 een beschikbaarheid was van 5.759,22 Hm³/jaar, en volgens de laatste publicatie van 2020 een beschikbaarheid van 2.386,92 Hm³/jaar, 59 procent minder in 17 jaar, wat rekenkundig gezien zou leiden tot een alarmerende situatie over 15 jaar”, aldus het document.
Geen spoor van de inheemse raadpleging. Wie heeft er gestemd?
De las consultas, los campesinos mayas de Kanasín explicaron que no fueron abiertas para toda la ciudadanía. Citaron, aseguran, a grupos de personas que sabían que votarían a favor del proyecto. “El comisario los fue llevando y me extraña, porque tiene una cancha para reuniones en la Casa Ejidal. ¿Por qué hacerlo a oscuras, en privado? Lógicamente se puede manipular más en grupos que hacerlo en asamblea o con consulta indígena, como debe ser. ¿Qué dice el municipio? No sólo afecta al campesinado, afecta a todos. ¿Qué dicen los jóvenes? ¿Qué dicen las mujeres? La voz de todos debió ser escuchada”, argumentó José Chan.
En la MIA de Heineken que la Secretaría de Desarrollo Sustentable (SDS) de Yucatán permitió consultar de manera presencial, se expone que la instalación de la fábrica es “compatible con los derechos humanos reconocidos tanto en la Constitución como en los tratados internacionales de los que México es parte, en virtud de la Reforma Constitucional de 2011”. Y señalan que cumplieron con la consulta previa tal como especifica el Convenio 169 sobre los pueblos indígenas y tribales de la Organización Internacional del Trabajo (OIT).
In dit verband bevestigde het Ministerie van Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen (Semarnat) dat de gemeenteraad van Kanasín op 19 januari verantwoordelijk was voor de raadpleging van de inheemse bevolking, maar dat zij de resultaten niet kennen, aangezien de informatie in handen is van de gemeentelijke autoriteiten.
De reactie van Semarnat is opvallend, aangezien volgens de wet het Nationaal Instituut voor Inheemse Volkeren (INPI), onder leiding van Adelfo Regino, verantwoordelijk is voor het organiseren van openbare raadplegingen. Hoewel er gegevens zijn dat deze raadplegingen hebben plaatsgevonden in de gemeenschappen San Pedro Noh Pat en San Antonio Tehuitz in Kanasín, is er geen bevestiging van de notulen of de oproep.
“Proosten op een betere wereld”
De brouwerij stelt de implementatie voor van de strategie “Proosten op een betere wereld” of “Brew a Better World 2030”. Ze zegt dat ze zal streven naar het niet genereren van koolstof of CO2-uitstoot, aangezien ze stellen dat de volledige energiebehoefte zal worden gedekt door elektriciteit. Het bedrijf zal streven naar “nul afval afvoeren naar de stortplaats”, aangezien het in de MER garandeert dat “alles recyclebaar zal zijn”.
Wat het waterverbruik betreft, verklaarde het bedrijf dat dit minder dan 2,6 hectoliter water per hectoliter bier zal bedragen. Bovendien zal er 100 procent industriële symbiose zijn, genaamd “Balanceo”, wat betekent dat wat uit het water wordt gehaald, ook weer wordt teruggegeven. Het waterverbruik tijdens de bouwfase zal ongeveer 133.500 liter per maand bedragen en het drinkwater zal afkomstig zijn van lokale leveranciers, terwijl het water voor sanitaire voorzieningen zal worden verkregen uit “grijze” of behandelde waterbronnen. In de MER wordt ook een programma voorgesteld voor het redden en herplaatsen van flora en fauna die door de bouw zullen worden getroffen.
Tijdens de totstandkoming van dit artikel werd de regering van de staat Yucatán gevraagd of zij op de hoogte was van de milieu-impact die de brouwerij zal hebben. Zij antwoordde dat er garanties waren gegeven dat er maatregelen zouden worden genomen om de milieu- en sociale impact te verminderen. Zij benadrukte vooral dat de nieuwe fabriek is ontworpen om zich op een positieve manier in de gemeenschap te integreren.
De regering herhaalde dat de staat momenteel streeft naar duurzame investeringen die tegelijkertijd de economische ontwikkeling stimuleren. “Het zal hoogwaardige banen opleveren en onze relatie met de lokale gemeenschappen en autoriteiten versterken”, aldus de regering.
Een jarenlang probleem: de ‘vastgoedmaffia’ in Kanasín
Voor de boeren van Kanasín is de onteigening van hun land een plan dat al decennia geleden is begonnen. Kanasín is een gemeente in het stedelijk gebied op 8,2 kilometer van het centrum van Mérida, de hoofdstad van Yucatán. Het staat bekend om zijn hoge criminaliteitscijfers en wordt door de inwoners van Yucatán in de volksmond ‘het niemandsland’ genoemd. De inwoners van Kanasín zijn gewend geraakt aan de onveiligheid en het gebrek aan straatverlichting en watervoorziening in hun huizen.
Men dacht dat het land geen waarde had, maar de ejidatarios (de meeste van hen ouderen) waren al sinds 2000 (toen het NAFTA vrijhandelsverdrag in werking trad, vert.) van hun land beroofd. Ze werden gedwongen om tegen lagere prijzen te verkopen, met behulp van de politie en de voormalige burgemeesters van Kanasín. Onder de namen bevinden zich die van William Pérez Cabrera van de PRI en Francisco Canul Uicab, bekend als “Pancho Huech”.
Aristeo Pech werd twee jaar geleden door de gemeentepolitie gevangengezet. Hij had geen misdaad begaan, maar de voormalige burgemeester “Pancho Huech” eiste dat hij zijn land zou verlaten omdat het al verkocht was. Op 200 meter van het terrein loopt de spoorlijn van de Maya-trein. Sinds de Covid-pandemie in 2020 hebben mensen uit de gemeente Hunucmá, waar “toevallig” de bierbrouwerij Modelo is gevestigd, geprobeerd hem van zijn land te verdrijven. “Ik heb ze de kaart er bij laten halen, maar ze hebben een stuk van mijn land afgenomen. De Maya-trein loopt hier op ongeveer 200 meter afstand”, beweert hij.
“Ongeveer twee jaar geleden hebben ze me op mijn eigen land opgepakt. Ik had al een emmer ibes gehaald en wilde naar een ander bos gaan, maar ze hielden me tegen. Alle politieagenten van Kanasín waren op mijn terrein, samen met de advocaat van ‘Pancho Huech’”, vertelt hij in een interview. Aristeo zat 36 uur in de gemeentelijke gevangenis, en zijn familie mocht de eerste 12 uur niet weten dat hij vastzat.
Een ander geval is dat van Jose Puch Baas, wiens land voortdurend wordt binnengevallen door het vee van de ranch van Mario González. Ze vernielen zijn gewassen, en hoewel hij al twee keer aangifte heeft gedaan, blijft gerechtigheid uit. Hij stapte ook naar de commissaris van Kanasín, Eleuterio Pech, die hem vertelde dat zijn landbouwcertificaat ongeldig is en dat hij opnieuw moet betalen voor een certificaat met zijn handtekening.
Puch heeft tien mecates land, wat overeenkomt met 18 hectare, en de commissaris wil hem vijf peso’s per vierkante meter in rekening brengen, een bedrag dat hij niet kan betalen: “Ik antwoordde hem dat als de landbouwcertificaten niet geldig zijn, waarom ze dan nog steeds land in bezit nemen en daarvoor geld vragen, als zijn handtekening ook niet geldig is?”.
Andere namen die opvallen in de aanklachten zijn die van Antonino Cascio González, die wordt aangeduid als voormalig werknemer van het Nationaal Landregister (RAN), en Marcelino Uicab Uicab, bijgenaamd “San Ku”, die ervan wordt beschuldigd voor zes peso’s per vierkante meter grond van de wijk San Francisco aan Sofimex te hebben verkocht.
In een poging om zich te verdedigen tegen de onteigening van hun land, hebben de boeren van Kanasín tweemaal de hulp ingeroepen van de gouverneur van Yucatán, Joaquín Díaz Mena, “Huacho”. De eerste keer was op 2 september 2024 en de tweede keer op 7 november van datzelfde jaar. Ze dienden een brief in waarin ze om zijn steun vroegen om de eigendomsakte van hun percelen te verkrijgen en de rechtszekerheid te verkrijgen die het legitieme bezit garandeert. Hiermee zouden ze de illegale onteigening voorkomen die de ejidale autoriteit al jarenlang pleegt. Het verzoek werd doorgestuurd naar het onderministerie van Landbouwzaken. Ze geven de hoop op een antwoord niet op.
Collectiviseren voor de verdediging van water
In de strijd voor de bescherming van het water in Yucatán en tegen de intimidatie van de Maya-volkeren heeft de vergemeenschappelijking van informatie ervoor gezorgd dat de vestiging van de Heineken-brouwerij op de publieke agenda is gekomen. In de gemeente Kanasín zijn activiteiten georganiseerd om de burgers te informeren over de middellange- en langetermijneffecten van de bierfabriek. Ondertussen zijn er in de stad Mérida protesten georganiseerd.
Het is niet de eerste keer dat er op het schiereiland Yucatán tegen een bierbrouwerij wordt gestreden om water. In 2022 kwam het Maya-volk van Hunucmá in opstand tegen de vestiging van het merk Modelo. Ze konden de bouw niet tegenhouden, maar hun protesten leidden tot de organisatie die vandaag de dag bestaat tegen de megabedrijven die het water van de staat willen gebruiken.
“Degenen in witte guayabera-hemden verkopen Yucatán aan de hoogste bieder” is een van de slogans op de spandoeken tijdens een mars om de burgers ervan bewust te maken dat water geen onbeperkte hulpbron is. Kinderen tekenen ook de toekomst op karton, met ogen waarin het logo van Heineken en een stroom water te zien is, met een flesje bier ernaast dat volgens hen iets vertegenwoordigt van wat er gaat komen.
*) De Maya trein is een omvangrijk ‘ ontwikkelingsproject’ van de Mexicaanse regering in het zuiden van Mexico, waar locale bewoners, waaronder de Zapatistas zich tegen hebben verzet.