Shell betaalt via fiscale paradijzen nauwelijks belastingen in Nederland

De Nederlandse Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO) heeft meer dan 200.000 vertrouwelijke documenten van oliegigant Shell geanalyseerd. Daaruit blijkt dat de regels van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) voor het aanpakken van belastingontwijking door bedrijven in werkelijkheid ruime marges geven om net dat te doen: massaal belastingen ontduiken in de landen waar ze economisch actief zijn.

SOMO doet dit onderzoekswerk sinds 1973 en heeft een onberispelijke reputatie verworven als gezaghebbende bron voor analyse. Multinationals als het Nederlands-Britse Shell maken gebruik van de legale fictie dat afdelingen van hetzelfde bedrijf in verschillende landen afzonderlijke onafhankelijke bedrijven zouden zijn. 

Met een systeem van verrekenprijzen betalen die bedrijven elkaar vergoedingen voor beweerde geleverde goederen en diensten. Die verrekenprijzen moeten de OESO-regelgeving volgen. In de praktijk blijkt die regelgeving – die officieel is bedoeld om belastingontwijking te verhinderen – belastingontwijking nog te vergemakkelijken.

De zogenaamde winsten blijken steeds weer gemaakt te worden in landen met zeer lage winstbelastingen

Multinationals manipuleren die interne verrekenprijzen om zo de indruk te creëren van winsten in landen waar geen economische activiteit is en grote verliezen in de landen waar die winsten effectief worden geproduceerd. Die landen waar de echte economische activiteit doorgaat blijkt door ‘kosten’ verlieslatend te zijn en moet daar dus geen winstbelasting betalen.

Er zit een duidelijk fiscaal motief achter deze praktijk. De zogenaamde winsten blijken steeds weer gemaakt te worden in landen met zeer lage (of helemaal geen) winstbelastingen. Een treffend voorbeeld is het bedrijf Shell Western Trading and Supply (SWTS), het handelskantoor van Shell op de Bahama’s.

Dat ‘onafhankelijk bedrijf’ koopt olie van Shell in Nigeria en Brazilië, die het verder verkoopt aan Shell in Groot-Brittannië en daar enorme winsten op boekt, 6.2 miljard dollar tussen 2018 en 2023. Dat deed dat bedrijf met slechts 37 medewerkers. Op die winsten betaalt Shell belastingen volgens de wetten van de Bahama’s: concreet nihil, want winst wordt er niet belast.

De OESO-richtlijnen pakken misbruik van deze transfers van winsten niet aan, want ze “gaan voorbij aan het feit dat het doel van een multinational is om de winst te maximaliseren en dat dochteronderneming (zoals die op de Bahama’s) uitsluitend worden opgericht om belasting te ontwijken”, blijkt uit het onderzoek van SOMO.

Bedrijven als Shell passen hun ontwijkingsmethodes ook voortdurend aan om strengere aanpak te voorkomen. De OESO-regelgeving is voor hen gemakkelijk te omzeilen omdat ze zelf meewerken aan de voorbereiding van nieuwe regels met eigen ‘rapporten’. Het fundamentele probleem is niet dat Shell al de OESO-regels weet te omzeilen. Het zijn de regels zelf die dit toelaten. 

Het oordeel van SOMO is onweerlegbaar: “De OESO-regels zijn een rookgordijn”

Als Shell de winsten die in Nederland en Groot-Brittannië worden gemaakt effectief ook daar zou aangeven en er belasting voor betalen, dan zou die winsten tussen 2002 en 2017 5.2 miljard euro in Nederland en 1.87 miljard euro in Groot-Brittannië bedragen, wat neerkomt op een fiscale opbrengst van 1.1 miljard euro voor Nederland en 0.401 miljard euro voor Groot-Brittannië. 

SOMO pleit voor een systeem van unitaire belastingheffing als eerlijk alternatief. Het behandelt bedrijven zoals Shell zoals ze werkelijk zijn: één groot wereldwijd bedrijf. “In dit systeem worden winsten verdeeld over dochterondernemingen op basis van waar de daadwerkelijke bedrijfsactiviteiten plaatsvinden, niet op basis van boekhoudkundige trucs”.

Volgens voorstanders zouden de richtlijnen van de OESO inzake verrekenprijzen in staat zijn om dit aan te pakken. “De Shell Files laten zien hoe naïef die gedachte is”, schrijft SOMO. 

De huidige Nederlandse regering onder leiding van liberaal Rob Jetten (D66) is (net als de Belgische federale regering) niet van plan om hier iets aan te doen. Meer zelfs, zij verdedigen het huidige systeem. 

In België vaart de federale regeringscoalitie eenzelfde koers

Dat een Nederlandse minderheidscoalitie van centrumliberalen (D66), rechtsliberalen (VVD) en conservatieve christendemocraten (CDA) dit blijven tolereren valt ideologisch nog te vatten. Maar, vorige coalities met de sociaaldemocratische PvdA als coalitiepartner hebben er echter ook nooit wat aan gedaan. Jeroen Dijsselbloem was als laatste PvdA-minister van financiën (2012-2017) een openlijk voorstander van deze praktijk. 

In België vaart de federale regeringscoalitie eenzelfde koers, met rechtsliberalen (NVA en MR), christendemocraten (CD&V en Les Engagés) en de Vlaams sociaaldemocraten (Vooruit). Diezelfde regeringen beweren vervolgens dat er voor sociale zekerheid, gezondheidszorg, onderwijs en openbaar vervoer geen geld meer is.

Met unitaire belastingheffing zouden de betrokken landen eindelijk hun eerlijke deel van de belasting kunnen krijgen. SOMO besluit: “Het enige wat nu nog nodig is, is politieke wil”. Daar is voorlopig met de huidige regeringen geen sprake van. Dit systeem dat grote bedrijven toelaat massaal belastingen te ontwijken, is niet het gevolg van een of ander economische logica. Het is een ideologische keuze.  

Als er politieke wil voor zou bestaan om deze praktijk aan te pakken, is een handleiding reeds voorhanden. Er bestaat immers al een internationaal kader dat kan worden overgenomen, de UN Framework Convention on International Tax Cooperation van 2024. 

Nederland is niet alleen voor Shell fiscaal zeer tolerant. Ook de Franse energiegigant Total gebruikt onder andere Nederland om in eigen land geen winstbelasting te betalen, met gelijkaardige methodes.

Zie het volledige rapport The Shell Files: Exposing how corporations can use transfer pricing to avoid taxes