Nederlandse regering-Jetten zet 16 jaar rechts neoliberaal beleid verder
De nieuwe Nederlandse regering onder leiding van minister-president Rob Jetten met D66, VVD en CDA is een voortzetting van het sociale afbraakbeleid van de voorbije 16 jaar. De uitspraak van Pim Fortuyn “D66 is gewoon de (liberale partij) VVD met een groen randje” blijkt te kloppen.
(Foto: Roel Wijnants, Flickr, CC BY 2.0)
De nieuwe Nederlandse regering is de allereerste ooit onder leiding van een D66-politicus en de tweede minderheidsregering sinds WOII. Voor het overige is er weinig unieks aan deze zoveelste neoliberale regering op een zeer lange rij.
D66?
In oktober 1966 stichtte Hans van Mierlo samen met ex-VVD Hans Gruijters de partij Democraten 66 (wat werd afgekort tot D’66, nu D66). Het was een reactie op de verstarde en verzuilde partijpolitiek, die regeringen vormde in achterkamertjes zonder enige inspraak van de kiezer.
D66 was ethisch progressief, voor het homohuwelijk en voor legalisering van euthanasie en abortus, vanaf de jaren 1980 was de partij ook meer milieubewust dan de liberale Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). Als puntje bij paaltje kwam stemde de partij echter altijd met de VVD economisch conservatief, sociaal voelend zolang het de economie niet schaadde.
Bijna zestig jaar later blijft van dat rebelse imago niets over. Pim Fortuyn zei in 2002 “D66 is de VVD met een groen randje”. D66-partijleider Rob Jetten weet zijn neoliberale boodschap mooier te verpakken dat zijn voorgangers Dick Schoof en Mark Rutte, maar dat is zowat het enige verschil.
De eerste D66-premier ooit leidt een minderheidskabinet. Nederland heeft er na de Tweede Wereldoorlog nog drie gekend: Beel II (1958-1959), Balkenende III (2006-2007) en het eerste kabinet van Mark Rutte (2010-2012). Alleen deze laatste was een echte regering, met gedoogsteun van de PVV van Geert Wilders, de vorige twee waren voorlopige overgangsregeringen.
Het kabinet Jetten is dus pas het tweede echte minderheidskabinet sinds 1945. In hoeverre zijn regering meer overlevingskansen heeft dan de vorige onder leiding van Dick Schoof blijft onzeker. Rutte rekende op gedoogsteun van één partij, de PVV van Geert Wilders. Jetten moet schipperen tussen partijen links en rechts van de regering.
‘Aan de slag’
Volgens het coalitieakkoord genaamd ‘Aan de slag’ zijn de prioriteiten de bescherming van de rechtsstaat tegen het populisme en het versterken van de onafhankelijkheid van het gerechtsapparaat. Dat wordt een hele dobber om de extreemrechtse partijen hierin mee te krijgen.
Aan de overzijde van het politieke spectrum moet de regering GroenLinks/PVDA zien te overtuigen met “meer groene energie van eigen bodem”, maar mét kernenergie. Vervuilende bedrijven moeten wel “verduurzamen”, maar zullen minder belast worden op hun energieverbruik.
Over een limiet op het aantal vluchten van Schiphol is de minderheidscoalitie het zelf nog niet eens. Bovendien gaat de regering de plannen uitvoeren om de lokale luchthaven Lelystad Airport om te vormen tot een grote commerciële luchthaven.
Om schandalen als het Toeslagendrama (1) te vermijden komt er een vaag ‘recht op vergissen’ dat mensen moet toelaten geen bestraffing meer te krijgen wanneer ze kunnen aantonen ongewild vergissingen te hebben begaan.
VVD-light
De regering-Jetten staat voor een liberaal programma volledig op maat van de VVD. Er komen zware inleveringen in de zorg en de sociale zekerheid, twee sectoren die de voorbije zestien jaar al geviseerd worden. Er wordt ook zwaar ingeleverd op de geestelijke gezondheidszorg (ggz).
Het recht op werkloosheidsuitkeringen (WW-verkorting, WW = Werkloosheidswet) wordt ingekort van 24 naar 18 maanden, een maatregel die nog verder gaat dan de Belgische (nu 24 maanden) en net als in België mensen verder in armoede zal duwen. De regering-Jetten gaat wel meer investeren in onderwijs. Dat klinkt goed, maar die toename maakt nauwelijks de zware inleveringen van de voorbije decennia goed.
Het geld voor al deze sociale inleveringen (‘bezuinigingen’) zal bijna volledig naar het nieuwe defensiebudget gaan. De vermogenden en de grote bedrijven blijven fiscaal ongenaakbaar. Hier krijgt premier Jetten zeker de steun voor van alle rechtse partijen. Deze rechtse regeringsvoorstellen maken een redelijke kans op slagen. De steun van links voor andere beleidsonderwerpen is daarentegen niet gegarandeerd.
Niet met GroenLinks-PvdA
Of het kabinet-Jetten zomaar steun zal krijgen van GroenLinks-PvdA voor het minder rechtse deel van het regeerprogramma is zeer twijfelachtig. Voormalig VVD-voorzitter, nu minister van Defensie Dilan Yeşilgöz wist over deze partij een en ander te zeggen tijdens de onderhandelingen.
De beleidskeuzes van GroenLinks-PvdA maken volgens haar het land “kapot” (september 2025). Zij wil niet samen in een kabinet met GroenLinks-PvdA omdat die het land zou “verzwakken” en “de rekening doorschuift” (november 2025). Tussen november 2025 en begin 2026 herhaalde ze voortdurend GroenLinks-PvdA uit te sluiten van enige regeringsdeelname.
Dat Yeşilgöz met de feiten een loopje neemt, dat lijken politici van haar kaliber nu eenmaal te doen. De VVD zetelt sinds 2010 reeds 16 jaar onafgebroken in een regering waar de PvdA zonder GroenLinks slechts eenmaal bij hoorde (Rutte II, 2012-2017). Als de PvdA al iets “kapot” zou hebben gemaakt in de voorbije 16 jaar, was dat wel met volle medewerking van de VVD.
Buitenlandse continuïteit
Op buitenlands vlak is de regering-Jetten een voortzetting van de vorige regeringen, andere woorden, zelfde beleid. De staat Palestina gaat erkend worden maar slechts op voorwaarde dat dit een stap is naar een tweestatenoplossing. Niet dus. Er komt een verbod op producten uit de koloniale nederzettingen in bezet Palestina en sancties tegen extremistische kolonisten.
Ook de Palestijnse gijzelaars moeten vrijgelaten worden en Nederland erkent de uitspraken van het Internationaal Gerechtshof over een “waarschijnlijke genocide” in Gaza. Qua woorden is dit een stap in de goede richting. Gevreesd mag worden dat het daarbij blijft en dat concrete acties – reeds sinds 1949 – uitblijven.
Asielzoekers moeten asiel aanvragen wanneer ze zich nog buiten de Europese Unie bevinden
Asielzoekers moeten asiel aanvragen wanneer ze zich nog buiten de Europese Unie bevinden. Dat zou dan de moordende bootreizen over de Middellandse Zee moeten voorkomen. De logistieke mogelijkheid voor vluchtelingen om ‘buiten Europa’ asiel aan te vragen is echter onbestaande.
Alleen wie écht bescherming nodig heeft zal nog opgevangen worden, een weinig subtiele hint dat tot nu veel asielzoekers niet ‘écht’ waren. Asielzoekers die ‘overlast’ veroorzaken – wat dat ook moge zijn – worden onverbiddelijk teruggezonden, ook wanneer ze recht hebben op asiel of dat al hebben verkregen.
Dit standpunt over migratie is in de praktijk hetzelfde als dat van de voorgaande regering. Het blijft toegeven aan extreemrechts, dat zich zo gesterkt weet om nog radicaler te worden.
Marathonzittingen
Het debat over de regeringsverklaring liep in de nacht van 11 op 12 februari uit tot 5 uur ‘s ochtends. Tijdens dat debat kwam er bijna een einde aan het kabinet nog voor het begonnen was. Minister-president Jetten kon GroenLinks-PvdA in het debat houden door een belofte van hogere financiering van de ouderenzorg en hogere winstbelastingen voor de oliemultinationals.
In België komen nachtelijke marathonzittingen frequent voor. In Nederland is dat echter hoogst uitzonderlijk. De laatste maal dat een marathonzitting nodig was voor een regeringsvorming was zestig jaar geleden, in 1966. Toen richtte Hans van Mierlo uit verontwaardiging tegen deze politieke vaudeville zijn partij D66 op …
De tijden dat Nederland een Europees toonbeeld van politieke stabiliteit was zijn definitief voorbij. Het land is politiek meer verdeeld dan ooit tevoren. D66 mag voor het eerst de premier leveren, maar doet dat niet vanuit een sterke machtspositie. 26 zetels op 150 is geen dominante parlementaire fractie. De partij is alleen maar ‘groot’ omdat de traditionele machtspartijen CDA, VVD en PvdA de voorbije dertig jaar zijn afgekalfd tot hun huidige kleine dimensie.
Of deze regering het langer volhoudt dan de vorige die er minder dan een jaar over deed weten we eind 2026. Op 18 maart 2026 volgen reeds de gemeenteraadsverkiezingen, een eerste populariteitstest voor minister-president Rob Jetten.
Noot 1) De Belastingdienst bestrafte tienduizenden gezinnen die ten onrechte beschuldigd werden van fraude voor hun kinderbijslag (NL: kinderopvangtoeslag). Het ging daarbij om gezinnen met lage inkomens die te goeder trouw formulieren verkeerd hadden ingevuld. De boetes brachten tienduizenden gezinnen in een diepe financiële crisis. Opvallend veel gezinnen van kleur werden daarbij geviseerd.