(Foto By FreCha – Own work, CC BY-SA 4.0, wikimedia commons)
Vandaag beleven we de terminale fase van ruwweg veertig jaar rechtse hegemonie. Die hegemonie heeft niks voortgebracht, zelfs als we de eigen, schamele beloften van rechts als graadmeter hanteren. Decennialang gezwam over de geneugten van de vrije markt en deregulering hebben slechts een geriatrische politieke klasse in het zadel gehesen die grossiert in schaamteloze zelfverrijking, corruptie en diefstal.
In een essay voor New Left Review spreken Robert Brenner en Dylan Riley in dit verband over ‘political capitalism’. Een kapitalisme dat politieke macht inzet als accumulatiemiddel door middel van op maat gecreëerde belastingsverminderingen, de uitverkoop van publieke diensten en goederen en subsidiepijplijnen die van staat naar ondernemingen lopen.
Een totale convergentie kortom van zakenelites met politieke elites. Niemand gelooft nog dat ‘de economie’, ‘de markt’, en zelfs ‘de staat’ een algemeen belang dienen. De leidende politieke klasse is erin geslaagd om het meest clichématige beeld van zichzelf permanent te bevestigen: zakkenvullers, maffiosi, psychopaten, racisten, narcisten, egoïsten.
Het politieke kapitalisme is niet zomaar een ontsporing. Als globaal fenomeen is het de uiting van een globale, structurele tendens. Al sinds het einde van de jaren zestig bevindt het globale kapitalisme zich in een situatie van gestaag afnemende groei in kapitaalaccumulatie: de zogenaamde long downturn na een oorspronkelijke naoorlogse boom.

Wanneer een ruimte niet langer groeit, is groei slechts mogelijk door meer ruimte in te nemen en dus van anderen weg te nemen. Stagnatie en competitie veronderstellen elkaar. Get rich or die trying. Het verklaart waarom de stap van vrijhandel naar handelsoorlog, van deregulering naar heffing, van markt naar sanctie opvallend snel is gezet.
Een vergeten historische les wordt zo opnieuw ter herinnering gebracht: dat markt en oorlog, eigendom en plundering in elkaars verlengde liggen – altijd in elkaars verlengde hebben gelegen.
Politiek is de verderzetting van die oorlog met andere middelen. De liberale democratie en het sociaal compromis waren de historische producten van de naoorlogse boom. Alle politiek sinds het einde van de jaren zestig valt samen te vatten als een reeks ijdele pogingen om opnieuw groei te realiseren.
Het neoliberalisme van de jaren tachtig en negentig kon zichzelf nog legitimeren door aan de uitkleding van de verzorgingsstaat en de markt de belofte van hernieuwde groei te koppelen. Daarna werd austeriteit ingeroepen als excuus: de rekeningen laten kloppen om de toorn van de markten te vermijden.
Nu de motor om groei te doen aanslaan nog steeds stokt, valt er echter niets meer te zeggen en geen beloftes meer te maken. Wat overblijft is een nihilistische macht. Er is geen verhaal, geen idee, geen belofte buiten deze: dat wie niet in de pas loopt met harde hand zal gedwongen worden, of zal worden buitengesloten.

Dus zien we strengere staatsgrenzen, opsluiting in gevangenissen en kampen, toenemend repressief justitie-apparaat, uitsluiting van de markt. De achteruitgang van de scholen – de vonk die het vuur van de de huidige protesten deed ontvlammen – is daar evenzeer een uiting van: de noodzaak om leerlingen op te voeden volgens liberaal-democratische waarden verdwijnt wanneer de markt geen behoefte meer heeft aan betekenisvolle jobs en mensen steeds meer in de richting van precaire of simpelweg geen jobs duwt. Stakende scholieren krijgen nu als enig antwoord slechts de knuppel, traangasgranaten, het waterkanon en Flash-Balls.
Enshittification
‘Ik lees het nieuws niet meer’, ‘ik wil niet stemmen’, ‘ze zijn allemaal hetzelfde’, ‘laat ons met rust’, ‘politiek is niets voor ons’. Tot voor kort waren dat de meest gehoorde verzuchtingen wanneer politiek ter sprake kwam. De jeugd zou gedepolitiseerd en onverschillig zijn.
Maar dit zijn nooit uitingen geweest van onverschilligheid of depolitisering, wel van een verlangen naar een leven dat niet beheerst wordt door het cynisme van de macht. Een verlangen dat het tegendeel is van onverschilligheid.
Echter, zelfs het vervullen van dat eenvoudige verlangen – een leven, vrienden, een huis, een toekomst, gezondheid en liefde – is ons steeds minder gegund. Alles wat een dergelijk leven mogelijk maakt, wordt door ‘de politiek’ uitgekleed, kapotgemaakt en gesaboteerd.
Als er al een heimwee bestaat naar het verleden is dat niet omdat alles toen beter was, maar omdat er toen nog een toekomst bestond
Het enige beleid is gericht op een permanente enshittification van het alledaagse leven. Geen bussen of treinen meer om op de juiste bestemming te geraken, geen loketten om een ticket te kopen, gevangenen die zelfs geen cel gegund zijn, geen leraar om wiskunde of Duits te doceren, geen bankje in een park, geen tandarts wanneer je kermt van de pijn, geen benzine voor de auto, geen time out voor een burn out, geen tijd om te zorgen maar enkel zorgen om tijd, examens, evaluaties, data, functioneringsgesprekken. Iedere dienst wordt een app, iedere sociale interactie een consumptie. Wat niet in dat patroon past is overlast.
Als er al een heimwee bestaat naar het verleden dan is dat niet omdat alles toen beter was, maar omdat er toen nog een toekomst bestond. Die is intussen afgeschaft: verborgen achter de dikke rook van aankomende bosbranden, verdronken in het kolkende water van een zoveelste modderstroom, weggeblazen door een storm waarvan de windkracht alweer een nieuw record breekt.

De zomer van 2026 was met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid de koudste zomer van de rest van ons leven. Petities, stakingen, alle variaties van burgerlijke ongehoorzaamheid, van grootouders tot scholieren die de straat opkwamen met de eenvoudige eis om een min of meer leefbare toekomst te hebben, werden genegeerd, weggelachen, bespuwd.
Het kwam er, zo vertelden de stropdasmannetjes, op neer om wat minder pessimistisch te zijn en te leven. Op het ritme van drill baby drill vertellen ze ons dat alles goed ging en enkel beter zou worden. Een gaslighting van dezelfde orde als de volgehouden racistische ontkenning van een genocide in Gaza.
‘Alles kapotmaken’, antwoordde een scholier toen een journalist vroeg waarom hij op de manifestatie aanwezig was. De journalist kon zijn vooroordeel bevestigen, terwijl hoongelach en ongeloof weerklonk vanop de tribunes van sociale media. Maar wat die scholier verwoordde was slechts de uitdrukking van een helder historisch besef: om te kunnen leven moeten we vernietigen wat ons vernietigt.
Er valt niet te onderhandelen over ecocide, over genocide, over racisme en seksisme, over een orde die alles in het werk stelt om het leven miserabel te maken. Die orde kapotmaken is een affirmatieve, levensbevestigende daad. Die daad markeert het beginpunt van iedere toekomstige opstand die naam waardig.
Of zoals Édouard Louis het helder verwoordt in een recent interview: ‘Ik ben ervoor dat we de straten van Parijs in brand steken; ik ben ervoor dat we dingen kapotmaken. Politiek bedrijven betekent al dan niet bloed aan je handen hebben: er is geen grote revolutie zonder buitensporigheden.”
Westerse beschaving
Maar opstanden bestaan niet. Ze vinden altijd elders plaats. In verre landen of andere tijden. Zeker nooit hier; zeker nooit nu. Een opstand, zo luidt het, is onmogelijk. Dus als zich de onmiskenbare contouren van een opstand voordoen – een uitgebrand stadhuis, massale onteigening door plunderingen en panikerende ordetroepen – dan schiet een heel arsenaal aan ideologische operaties in gang dat erop gericht is geen opstand te zien waar er duidelijk wel één is.

Dat een groot deel van de Franse bevolking de sociale opstand steunt, er actief aan deelneemt en juicht wanneer een linie oproeragenten zich noodgedwongen terugtrekt onder een regen van stenen en vuurwerk, is een idee dat niet gedacht mag worden. De macht mag dan wel leeg en nihilistisch zijn, ze wil uiteraard wel zichzelf in stand houden (dat is haar enige doel, haar enige bestaansreden, en wat haar dus au fond nihilistisch maakt).
De kern van deze reeks operaties bestaat erin de opstand te reduceren tot louter geweld. Geweld is het codewoord voor criminalisering en repressie. Van zodra een handeling onder de noemer geweld valt, ontstaat een vrijgeleide om staatsgeweld zonder verdere scrupules in te zetten. Het geweld wordt vervolgens het onderwerp van een reeks verdere, meer geraffineerde ideologische ingrepen die elke mogelijke politieke en sociale legitimatie van het geweld bij voorbaat moeten ontkrachten.
Een geliefde techniek is het opdelen van het protest in een reeks van imaginaire identiteiten, compartimenten en classificaties. Er moeten daders en slachtoffers zijn, vreedzame betogers en relschoppers. Die relschoppers móeten een naam krijgen. “Wie zijn ze toch, die relschoppers,” vraagt de journalist aan de correspondent ter plaatste, en vragen eveneens alle politie- en inlichtingendiensten.
We lezen dat extreem-linkse partijen of uiterst linkse obscure genootschappen de protesten aanvuren of dat Russische agenten de staat willen destabiliseren. Veel vaker, want geloofwaardiger voor een ‘beschaving’ gebouwd op koloniale plundering, lezen we echter over een geracialiseerd onderscheid tussen de vreedzaam betogende witte burger en de als niet-wit gecodeerde banlieusard die betogingen zogezegd slechts instrumentaliseert om te plunderen en leeghoofdig te rellen.
Een journalist van de openbare omroep slaagde er zelfs in om daags na de opstand van 17 oktober te verkondigen “dat je dit geweld niet voor mogelijk kunt houden in een westerse stad als Parijs”. Dat in diezelfde stad, in diezelfde straten, exact 65 jaar geleden, op 17 oktober 1961, de Franse politie een massamoord op Algerijnse demonstranten verrichtte, wordt in de wereld van die journalist wellicht beschouwd als een hoogtepunt van de Westerse Beschaving.
Ontwrichting en verbijstering
17 oktober 2026 was een proletarische opstand. Het proletariaat is geen subject, geen welomlijnde groep, laat staan een identiteit, maar een structurele conditie van marktafhankelijkheid. De proletarische conditie bestaat erin dat overleven slechts mogelijk is door de bemiddeling van markten: arbeid moet worden verkocht in ruil voor een inkomen waarmee men vervolgens levensnoodzakelijke goederen en diensten kan aankopen.

En wie geen inkomen kan bekomen via de markt, ruilt marktafhankelijkheid in voor een vernederende staatsafhankelijkheid, zoekt andere manieren, al dan niet legaal, om te kunnen leven. Het proletariaat is altijd een veel grotere, meer diverse en zelfs onclassificeerbare groep geweest dan de werkende klassen.
De opstand van 17 oktober was een proletarische opstand en dus een opstand die zich niet laat vatten in vastomlijnde categorieën, identiteiten of afbakeningen. Mensen die niet en nooit verondersteld worden elkaar te ontmoeten, die geacht worden hun proletarische conditie als een louter individueel ongeluk te ervaren, herkenden elkaars afhankelijkheid in het gedeelde verzet tegen die afhankelijkheid.
Dit uitte zich onder meer in een esthetiek die alle conventies en categorisering doorbrak. Tijdens de protesten van 17 oktober in Rijsel staan twee jongeren van kleur op een auto. Ze hebben zich gewikkeld in zowel een Franse vlag als een keffiyeh en houden een pancarte vast met daarop ‘Octobre 2026 is the new Mai 68’. De letter ‘a’ is omcirkeld; wereldwijd het symbool voor het anarchisme. Helemaal terecht schrijft een getuige van dit tafereel daarover:

“We moeten even stilstaan bij wat deze scène betekent voor elke activist van boven de veertig jaar. Ze is ronduit verbijsterend. Onbegrijpelijk. Bijna ontwrichtend omdat de gebruikte symboliek uit registers put die we lange tijd ofwel als tegenstrijdig beschouwden (de Franse vlag en de omcirkelde A / de Franse vlag en de hoofddoek), ofwel als eigendom van gemeenschappen die zich afsluiten van of zelfs onwetend zijn over elkaar (de hoofddoek en de keffiyeh versus de Franse vlag en de omcirkelde A).”
Het gegeven van de proletarische opstand is altijd een bron van verwarring geweest voor een links dat zich strikt identificeert met de werkende klassen, en vooral met de instituten die deze klasse horen te representeren. Het verklaart waarom ook delen van links het nodig achtten zich te desolidariseren met de opstand van 17 oktober. Samen met de politie en de rechtse commentaren hadden ze het over geweld, reproduceerden ze kritiekloos de distincties tussen vreedzame betogers en casseurs, legitieme eisen en vernielzucht, politiek en depolitisering.
Daar kwamen nog enkele specifiek institutioneel-linkse zenuwtrekken bovenop. Zoals het wijdverbreide idee dat een proletarische opstand als die van 17 oktober extreemrechts in de kaart zou spelen. Of dat de ‘gewelddadigheid’ in wezen een vraag om dialoog is, dat dit geweld zich nog moet vertalen naar een geordend politiek proces van representatie en eisen stellen.
Daaruit spreekt slechts het verlangen naar een proletariaat dat zich gedraagt als een keurig georganiseerde werkende klasse die de uitgetekende orders van een partij volgt. Gemakshalve wordt vergeten dat geen enkele proletarische opstand ooit een dergelijk patroon heeft gevolgd; even gemakshalve wordt eraan voorbijgegaan dat geen enkele partij kan mobiliseren op een schaal zoals dat op 17 oktober het geval was.
Een proletarische opstand is per definitie ongehoorzaam en ondergraaft bestaande ordeningen. De opstand is geen poging tot representatie. Niemand claimt te handelen in naam van iemand anders. De opstand is ook geen communicatie maar de creatie van situaties die nieuwe mogelijkheden bieden, die de isolaties, categorieën en identiteiten waarin we in het dagelijks leven opgesloten zitten, ongedaan maken.
Het onderscheid tussen leraren en leerlingen verviel, net als dat tussen stad en periferie, gilet jaune en ecologist, klasse en status, achtergrond en maatschappelijk lot. Zelfs consumptiegoederen werden uit de kooien van hun etalages bevrijd. Wat zich na 17 oktober aandient zijn een reeks nieuwe vertrekpunten, allianties, vriendschappen en horizonten die politiek gezien explosief zijn.
Een opstand op zichzelf lost niks op, leidt niet tot overwinningen, creëert geen instituties, maar opent de mogelijkheid tot nieuwe overwinningen, instituties en oplossingen die we nog niet konden bedenken vóór de opstand.
Dit is de essentie van iedere opstand die tot een revolutie vervelt: of het 1789 of 1917, 1871 of 1791 was, geen enkele van die revoluties heeft tot een ‘overwinning’ geleid, of was ‘geslaagd’. Wie een revolutie of opstand op deze manier leest, eindigt onverbiddelijk met desillusie en ontgoocheling.
Wel hebben deze momenten – de bestorming van de Bastille, van het winterpaleis, de creatie van de commune, en de onteigening van de plantages – een continuüm doorbroken en een hele reeks aan nieuwe, voorheen ondenkbare mogelijkheden, denkbeelden en praktijken voortgebracht. Nu al spreken we over een voor en na 17 oktober. De taak is nu om die breuk groter te maken.
Afbeelding