“Een Haïtiaanse asielzoeker die vier maanden vastzat in het ‘Florence Correctional Center’ is maandag in een ziekenhuis in Scottsdale overleden aan de complicaties van een geïnfecteerde tand”, rapporteerde de ‘Arizona Daily Star’ bondig op 4 maart 2026. Het lijkt erop dat de infectie zich vanuit zijn tand naar zijn longen heeft verspreid, waarna hij een longontsteking kreeg die hem fataal werd. Met andere woorden: de immigratie- en douanedienst van de VS (ICE) heeft een gevangene laten sterven aan kiespijn. Zijn naam was Emmanuel Damas. Hij was 56 jaar oud en vader van twee kinderen.

We kunnen alleen maar verwachten dat de medische zorg in ICE-centra verder zal verslechteren. Zoals Judd Legum van ‘Popular Information‘ in januari 2026 meldde: “ICE heeft sinds 3 oktober 2025 geen externe zorgverleners meer betaald voor medische zorg aan gedetineerden. Recent plaatste ICE een bericht op een obscure overheidswebsite waarin werd aangekondigd dat het pas ten vroegst op 30 april 2026 weer zal beginnen met het verwerken van medische betalingsclaims.

De onnodige dood van Emmanuel Damas zou op zich al schandalig genoeg zijn. In 2025 stierven er echter 32 mensen in ICE-hechtenis, het hoogste aantal in twintig jaar. Alleen al in januari 2026 stierven er nog eens zes, onder wie Geraldo Lunas Campos, een 55-jarige Cubaanse vader, in het detentiecentrum ‘Camp East Montana’ in El Paso, Texas. (Midden april stond het dodental voor dit jaar al op 15.)

Hoewel ICE aanvankelijk beweerde dat Lunas Campos een zelfmoordpoging had ondernomen, meldt de ‘American Immigration Council’: “De lijkschouwer van El Paso County heeft vastgesteld dat zijn dood het gevolg was van moord door verstikking als gevolg van druk op de nek en de romp”. Het is uiteraard behoorlijk moeilijk jezelf te wurgen. Getuigen beschreven zijn moord als volgt: “De heer Lunas Campos was geboeid, terwijl ten minste vijf bewakers hem vastpinden tegen de grond en één bewaker in zijn nek kneep tot hij bewusteloos raakte”. Ten minste één andere man overleed eveneens in het detentiecentrum Camp East Montana, waar tuberculose en mazelen zich vlot verspreiden.

Damas en Lunas Campos behoorden tot de ongeveer 73.000 mensen die ICE momenteel vasthoudt in een wirwar van detentiekampen verspreid over het hele land. En er zijn nog meer centra in aanbouw. Een groot deel daarvan zijn voormalige pakhuizen die zijn ontworpen om te functioneren “als Amazon Prime voor mensen”, zoals waarnemend directeur van ICE Todd Lyons het vorig jaar omschreef. (Net als veel andere door Trump benoemde functionarissen is Lyons niet in zijn functie bevestigd door de Senaat. Zijn eigenlijke titel is volgens ICE ‘Senior Official Performing the Duties of the Director of U.S. Immigration and Customs Enforcement’.)

Wat is een concentratiekamp?

Alles samengenomen vormt dit netwerk van gevangenissen, of beter gezegd concentratiekampen, een Amerikaanse goelag. ‘Goelag’ is niet zozeer een woord als wel een Russisch acroniem dat de benaming werd voor het concentratiekampenprogramma van de Sovjet-Unie, oorspronkelijk opgezet onder Jozef Stalin. De term staat voor ‘Hoofddirectoraat voor Correctieve Werkkampen’ (heropvoedingskampen met dwangarbeid) en verwees aanvankelijk naar de ambtenaren die de kampen leidden. Later ging ‘goelag’ verwijzen naar de kampen zelf, die een centraal instrument vormden van de politieke onderdrukking in de Sovjet-Unie. De meeste mensen hoorden voor het eerst over die kampen via Aleksandr Solzjenitsyns internationaal succesvolle memoires uit 1973, ‘De Goelag-archipel’.

Zoals Andrea Pitzer, auteur van ‘One Long Night: A Global History of Concentration Camps’, stelt, zijn dergelijke instellingen een relatief recent fenomeen. Hoewel mensen sinds lang manieren hebben bedacht om groepen te isoleren die zij als vijanden beschouwen -bijvoorbeeld in de afgesloten joodse getto’s van middeleeuws Europa- ontstond het moderne concentratiekamp dankzij twee belangrijke uitvindingen: prikkeldraad en het machinegeweer. Deze twee technologische ontwikkelingen maakten het mogelijk voor een klein aantal bewakers om een groot aantal mensen op één plek te controleren en op te sluiten.

Concentratiekampen hebben een aantal kenmerkende eigenschappen:

-Concentratiekampen vallen buiten de reguliere juridische structuren. De mensen die er worden vastgehouden, zijn geen gevangenen, maar gedetineerden. Daarom bevinden zich in concentratiekampen personen van alle leeftijden, van baby’s tot hoogbejaarden. In de meeste gevallen zijn zij niet berecht of veroordeeld voor enig misdrijf. Zij worden veeleer vastgehouden vanwege hun status, bijvoorbeeld als niet-staatsburgers, of -zoals in het geval van Japans-Amerikaanse burgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden opgesloten- vanwege hun etniciteit of nationale afkomst. Dit geldt ook voor de mensen die vandaag in ICE-detentie zitten. Hun vermeende overtredingen vallen onder het civiel recht, niet het strafrecht, en hun detentie valt buiten elk rechtssysteem, inclusief de immigratierechtbanken die worden beheerd door het ‘Executive Office for Immigration Review’ van het Ministerie van Justitie. Immigratierechters, die in feite administratieve medewerkers zijn, kunnen niemand in detentie plaatsen. Dat is aan ICE en zijn overkoepelende instantie, het Ministerie van Binnenlandse Veiligheid (DHS).

-De gedetineerden in concentratiekampen zijn burgers, geen soldaten. Daardoor vallen ze handig buiten de restricties en bepalingen van de Conventies van Genève, het humanitair oorlogsrecht. Dat is ook de reden waarom de mannen die werden opgesloten in het VS-detentiecentrum van Guantánamo Bay (Cuba) -en in het geval van 15 gevangenen daar nog steeds worden vastgehouden– nooit werden erkend als krijgsgevangenen. In de jaren 1990, bijna tien jaar voor de marinebasis in Guantánamo voor het eerst werd gebruikt om gevangenen in onder te brengen in het kader van de ‘wereldwijde oorlog tegen terrorisme’, sloot de VS er al immigranten op, waaronder zo’n 50.000 Haïtianen en Cubanen. Trumps uitvoeringsbesluit van 29 januari 2025, getiteld ‘Expanding Migrant Operations Center At Naval Station Guantánamo Bay To Full Capacity’ (Uitbreiding van het Migrantenoperatiescentrum op de marinebasis Guantánamo Bay tot volledige capaciteit), gaf de VS-ministeries van Oorlog en Binnenlandse Veiligheid de opdracht om op deze locatie voorbereidingen te treffen voor de opvang van maar liefst 30.000 gedetineerde migranten. Tegen juli 2025 verbleven in Guantánamo gedetineerden uit Afrika, Azië, Europa en het Caraïbisch gebied.

-Concentratiekampen worden geassocieerd met autoritaire regimes. Ze fungeren als een directe vorm van onderdrukking en -niet minder belangrijk- als een waarschuwing aan de rest van de bevolking over wat er kan gebeuren met degenen die zich tegen het regime verzetten. In die zin zijn concentratiekampen zeer gelijkaardig aan een ander onderdrukkingsinstrument, namelijk geïnstitutionaliseerde foltering, waarover ik schreef in mijn boek ‘Mainstreaming Torture’. Net als foltering uitgevoerd door de staat vormen concentratiekampen een soort schijnvertoning van nationale veiligheid – des te intrigerender door hun quasi-geheime karakter. In het geval van ICE-detentiekampen maakt de DHS er een punt van om geen toegang te verlenen tot deze faciliteiten aan lokale functionarissen of leden van het Congres. Dergelijke detentiecentra kunnen hun repressieve functie echter niet ten volle vervullen als mensen helemaal niets weten over wat er zich daarbinnen afspeelt. Zo kregen we het spektakel van een hoorzitting waarin een congreslid de toenmalige minister van Binnenlandse Veiligheid, Kristi Noem, vroeg naar een dubbele geamputeerde die “door schimmel, uitwerpselen en lichaamsvloeistoffen moet kruipen om gewoon te kunnen douchen”. Weten dat dit gebeurt met mensen die vrijwel geen rechtsmiddelen hebben, moet een afschrikkingseffect hebben op politieke actie.

-Concentratiekampen zijn geen vernietigingskampen, maar er sterven wel mensen. Velen denken dat alle Duitse concentratiekampen plaatsen waren waar mensen onmiddellijk werden uitgeroeid. In werkelijkheid bouwden de nazi’s zes kampen die specifiek waren ontworpen voor de geïndustrialiseerde moord op hun bewoners. Maar al tien jaar voordat het eerste vernietigingskamp zelfs maar werd geopend, werden gevangenen al in duizenden ‘arbeidskampen’ bijeengebracht. In feite waren ze daar niet om direct te worden gedood, maar om ze uit de samenleving te verwijderen. Aanvankelijk bestond de bevolking van deze concentratiekampen doorgaans ook niet uit joden, maar uit communisten, socialisten, Roma en Sinti, Getuigen van Jehova, homoseksuele mannen en ‘asociale’ elementen (alcoholisten, criminelen, mensen met een verstandelijke beperking, armen). Opvallend is dat dit groepen waren die destijds -net als de mensen zonder papieren in de VS vandaag- weinig sympathie genoten bij de bredere Duitse bevolking. De omstandigheden waarmee ze te maken kregen -gebrek aan voedsel en medische zorg, overbevolking en een onhygiënische omgeving- maakten velen ziek en leidden ertoe dat tot een derde van de mensen die naar de kampen werden gestuurd, stierf.

Een korte geschiedenis van concentratiekampen in de VS

De Sovjet-goelag was niet het eerste netwerk van concentratiekampen ter wereld, hoewel dergelijke instellingen in feite een relatief recent fenomeen zijn. Er werden eerder al manieren bedacht om groepen mensen die als vijanden werden beschouwd, te isoleren, zoals dat in de VS op verschillende momenten gebeurde met tot slaaf gemaakte Afrikanen en de inheemse volkeren van het Noord-Amerikaans continent. Bijvoorbeeld toen de Cherokee-natie onder de ‘Indian Removal Act’ van 1830 uit haar land werd verdreven en de ‘Trail of Tears’ moest ondergaan (gedwongen ontheemdingstocht van inheemse naties naar het westen van de VS), werden velen van hen enige tijd vastgehouden in ‘emigratiedepots’ (kampen) in Alabama en Tennessee.

Bijna iedereen is op de hoogte van de nazi-kampen in Duitsland, maar de geschiedenis van het moderne concentratiekamp begon eigenlijk al aan het einde van de negentiende eeuw. Zoals journaliste Andrea Pitzer in een recent interview vertelde, kwamen Amerikanen voor het eerst in aanraking met dergelijke kampen in de jaren 1890, toen Spanje een beleid van ‘reconcentración’ invoerde in een poging een opstand in Cuba neer te slaan. Ondervoede mannen, vrouwen en kinderen werden daar in interneringskampen gepropt, waar de overbevolking en de slechte sanitaire omstandigheden ertoe leidden dat velen ziek werden en stierven. Het nieuws over de gruwelijke omstandigheden in Cuba bracht de VS ertoe materiële hulp te organiseren voor de gevangenen.

De Verenigde Staten stuurden vervolgens het slagschip USS Maine om de schepen met hulpgoederen naar Cuba te begeleiden. Toen de Maine onder mysterieuze omstandigheden zonk in de haven van Havana, had de VS-regering het voorwendsel dat ze nodig had om een militaire campagne op te zetten tegen de restanten van de Spaanse koloniale heerschappij in de Amerika’s en de Stille Oceaan. Die relatief korte oorlog eindigde met de overname door de VS van de meeste overblijvende Spaanse koloniën, waaronder het eiland Puerto Rico en wat uiteindelijk de Filipijnen zou worden. Vrijwel onmiddellijk reproduceerde de nieuwe koloniale macht in de Filipijnen het soort reconcentración-kampen waartegen ze zogenaamd ten strijde was getrokken in Cuba. In een andere parallel met de eenentwintigste eeuw was het tijdens de bezetting van de Filipijnen dat VS-troepen de vorm van foltering uitvonden die wij tegenwoordig ‘waterboarding’ noemen.

De meeste Amerikanen zijn op de hoogte van het presidentieel decreet van Franklin D. Roosevelt uit 1942, dat tien concentratiekampen oprichtte voor mensen van Japanse afkomst, van wie ongeveer tweederde VS-staatsburgers waren die voornamelijk in het westen van het land woonden. Meer dan 120.000 mannen, vrouwen en kinderen werden gedurende de Tweede Wereldoorlog geïnterneerd. Velen raakten hun huizen, boerderijen, bedrijven en andere bezittingen kwijt (die vaak in beslag werden genomen door hun niet-Japanse buren). Een veel kleiner aantal Italiaanse en Duitse onderdanen werd ook geïnterneerd, net zoals sommige Duitsers in de VS al tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden ervaren.

De Japanse kampen werden aangelegd door de ‘Works Progress Administration’ (WPA), dezelfde federale instantie die tijdens de Grote Depressie werkgelegenheid bood aan miljoenen mensen in het kader van Roosevelts New Deal-programma. Weinig Amerikanen weten dat de WPA, naast het aanleggen van wegen, het bouwen van scholen, dammen en af en toe een dierentuin, ook de barakken construeerde en het prikkeldraad spande op de plaatsen waar de geïnterneerden uit de Tweede Wereldoorlog werden opgesloten.

De voorganger van ICE, de ‘Immigration and Naturalization Service’ (INS), beheerde ongeveer 20 van deze kampen waar voornamelijk Japanners, Duitsers en Italianen zonder VS-staatsburgers werden opgesloten. Drie van deze kampen werden gebouwd in Texas om mensen afkomstig uit deze drie landen vast te houden die gedeporteerd waren uit Latijns-Amerika. (De meesten van hen waren Japanners uit Peru.) Deze kampen werden bewaakt door de ‘Border Patrol’ (grenspolitie), in plaats van de militaire politie. Met andere woorden, ICE en de ‘US Customs and Border Protection’ (CBP) hebben een lange geschiedenis in het runnen van de VS-versie van concentratiekampen. Ze zijn eraan gewend.

Goelag in de VS

Het is niet overdreven om te stellen dat de ICE-detentiekampen nu dreigen uit te groeien tot een centraal instrument van repressie onder de regering-Trump. Sinds Trump in januari 2025 weer aan de macht kwam, zijn er maar liefst 48 mensen omgekomen in de kampen. En dat zijn alleen nog maar de sterfgevallen die publiekelijk zijn erkend.

Camp East Montana is het grootste ICE-detentiecentrum van het land, maar de meest beruchte ICE-locatie is wellicht die in de Everglades in Florida, beter bekend als ‘Alligator Alcatraz’. Volgens Amnesty International is het kamp op slechts een week tijd haastig gebouwd en ‘huisvest’ het mensen onder gruwelijke omstandigheden: “Mensen zitten er opeengepakt in overvolle kooien met stapelbedden en nauwelijks bewegingsruimte. Het eten is bedorven en zit vol maden. Er zwermen voortdurend muggen rond, douches zijn schaars en de extreme hitte en vochtigheid maken het centrum ondraaglijk. Er lijken vrijwel geen betrouwbare of vertrouwelijke manieren te zijn waarop gedetineerden met hun advocaten of familieleden kunnen communiceren.”

Die beschrijving wordt bevestigd door de getuigenissen van mensen die in ICE-detentiekampen in het hele land vastzitten. Een volledig rapport over de omstandigheden in al die kampen zou honderdduizenden woorden beslaan. Het is inderdaad moeilijk om een volledig beeld te krijgen van de omvang van het concentratiekampenprogramma van ICE, aangezien berichten over het aantal en de grootte van dergelijke kampen snel veranderen naarmate er nieuwe worden voorgesteld of in gebruik genomen. De organisatie ‘Freedom for Immigrants’ houdt een interactieve kaart bij van immigratiedetentiecentra, waarop minstens 200 afzonderlijke locaties zijn aangegeven waar immigranten (en af en toe VS-staatsburgers) worden vastgehouden. En de regering-Trump is nog lang niet klaar. Volgens ‘The Guardian’ is het VS-ministerie van Binnenlandse Veiligheid van plan 3,8 miljard dollar uit te geven aan het “opknappen” van 24 bestaande opslagloodsen om de droom van waarnemend ICE-directeur Todd Lyons te verwezenlijken, namelijk het behandelen van immigranten als inwisselbare onderdelen van een machine, niet als individuen.

En dat brengt ons terug bij het doel van dit alles. Concentratiekampen bestaan om de macht van een autoritair regime te ondersteunen en uit te breiden. Ze zorgen ervoor dat iedereen bang is om behandeld te worden als de huidige doelwitten van het regime. Net als folterprogramma’s van de staat versnellen concentratiekampen het proces van de ontmenselijking van bepaalde maatschappelijke groepen in de publieke verbeelding. Een dergelijk proces begint vaak met het beschrijven van de doelgroep als niet-menselijk, als ‘ongedierte’ of ‘afval’ (zoals Trump uiteraard heeft gedaan). Ironisch genoeg kan juist het plaatsen van mensen in onmenselijke omstandigheden de publieke perceptie van hun onmenselijkheid versterken. Zouden volwaardige mensen zich immers aan een dergelijke behandeling onderwerpen? Zou een land als het onze, volwaardige mensen echt zo behandelen?

Een ander belangrijk aspect van dit alles is de verrijking van enkele bedrijven. President Trumps ‘One Big Beautiful Bill’ (belasting- en uitgavewetgeving) kende ICE meer dan 45 miljard dollar toe om aan detentiekampen te besteden. Dat betekent dat er veel geld mee te verdienen valt. De meeste ICE-detentiecentra worden vandaag beheerd door twee private gevangenisbedrijven, CoreCivic en de GEO Group. De Big Beautiful Bill maakt het bovendien mogelijk voor het ministerie van Binnenlandse Veiligheid om het verdienmodel te versnellen door gebruik te maken van het ‘Supply Systems Command’-programma van de VS-marine, wat de gebruikelijke aanbestedingsprocedure voor federale contracten omzeilt.

Onlangs vroeg ik mijn partner of ze dacht dat de regering-Trump de overstap zou kunnen maken van concentratiekampen waar mensen sterven als een ‘neveneffect’ van hun opsluiting, naar echte vernietigingskampen. “Ik denk dat het mogelijk is” antwoordde ze, en ja -gruwelijk genoeg- denk ik dat ook.

Het is mogelijk, maar niet onvermijdelijk. Tot nu toe zijn lokale acties het meest effectief gebleken om weerstand te bieden tegen de Amerikaanse goelag die onze federale regering aan het opbouwen is. Deze protestacties omvatten onder meer het organiseren van verzet tegen de (vestiging van) kampen in specifieke gemeenschappen, pogingen om lokale bestemmingsplannen in te zetten om de komst van kampen tegen te houden, en inspanningen om op staatsniveau politieke oppositie te genereren. We weten wat er op het spel staat. We weten dat we de goelag in de VS kunnen ontmantelen, want velen zijn daar op dit eigenste moment mee bezig. De rest van ons moet ook dringend aan de slag.

Dit vertaalde artikel verscheen eerder op ‘TomDispatch‘.

Is ook te lezen op Vrede.