ImageOp het afgelopen IDFA-festival in Amsterdam draaide de opmerkelijke documentaire War Made Easy (How Presidents and Pundits Keep Spinning Us to Death). De film is gebaseerd op het werk van de Amerikaanse mediacriticus Norman Solomon, die in de film ook uitgebreid aan het woord komt. In 2005 publiceerde hij een boek onder dezelfde titel. Tijdens het IDFA-festival stond de auteur globalinfo te woord over de film en het effect van zijn werk.

De film gaat over het feit dat de opeenvolgende Amerikaanse regeringen (en met hen vaak andere westerse bondgenoten) de afgelopen decennia zonder uitzondering en onafgebroken de meest gewelddadige oorlogen aangaan terwijl ze ondertussen voortduren de vrede prediken. De burgers - of zo je wilt: kiezers - zijn meestal helemaal geen voorstander van de oorlogen die hun overheden aangaan. Die oorlogen moeten dus verkocht en goedgepraat worden. War Made Easy zet overtuigend uiteen hoe dat in zijn werk gaat.

Omdat in huidige tijden de televisie zo'n overheersende rol speelt bij de mediastrategie van oorlogslustige regeringen, is de documentaire de perfecte vorm om deze problematiek aan te kaarten. De makers van de film - Loretta Alper & Jeremy Earp (1)- hebben die vorm ten volle benut. Een bombardement aan goedgekozen beeldfragmenten illustreert de beweringen van de deskundigen. De makers hebben de pech dat dit middel de afgelopen tijd vaak gekozen is, zodat het lijkt of je het vaker gezien hebt. Maar dat is niet zo. Natuurlijk zijn er veel beelden die je vaker gezien hebt, zoals de befaamde toespraak van Powell bij de VN waar de 'bewijzen' voor Iraks massavernietigingswapens geleverd werden. Maar de reeksen beelden zijn goedgekozen en illustreren steeds precies wat er gezegd wordt. Zonder dat het de kijker opvalt, moet er enorm veel werk in beeldarchieven verzet zijn...

Eerst zie je presidenten voortdurend zalvig de vrede prediken, dan zie je beelden van de oorlogen die onder hen gevoerd werden. Vervolgens wordt vakkundig onderzocht hoe ze dat voor elkaar krijgen, en vooral hoe ze het voor elkaar krijgen om dat als 'rechtvaardig' te verkopen. Daar komen een hoop trucs bij kijken, waaronder het fabriceren en verspreiden van klinkklare leugens. Maar meer dan dat, het is gelukkig dan ook geen film die van de komplottheorien in elkaar hangt. De film vertelt niet alleen over de manipulaties en leugens, maar beschrijft ook hoe de propaganda-technieken in de loop der jaren ontwikkeld en verfijnd zijn. Uiteindelijk lijdt dat ertoe, zoals een CNN-redacteur zonder blikken of blozen vertelt, dat de militaire commentatoren in overleg met het ministerie van defensie uitgekozen worden. Ook is de vreemde situatie ontstaan dat er steeds meer journalistieke medewerkers gezet worden op het verslaan van een oorlog, maar die steeds beter gemanaged en 'embedded' zijn en dus in overgrote meerderheid hetzelfde verhaal - naar de smaak van de meester - vertellen. Wat onveranderd is gebleven is de ingehamerde boodschap bij een naderende oorlog dat die 'onvermijdelijk' is en juist bedoeld is om de vrede te bereiken. Steeds weer worden mensen platgebombardeerd 'voor hun eigen bestewil' en voor de mensenrechten.

Norman SolomonImage

De onderzoeker op wiens werk de film is gebaseerd, Norman Solomon, is een van de belangrijkste mediacritici van de VS. Hij is mede-oprichter van het Institute for Public Accuracy (IPA) en van FAIR (Fairness and Accuracy in Reporting). Zijn column media beat verschijnt in veel kranten en hij wordt regelmatig voor debatten gevraagd op grote tv-zenders. Na allerlei andere boeken heeft hij onlangs het boek "Made Love Got War" uitgebracht, waarin hij een meer persoonlijk relaas geeft van zijn ervaringen met politiek, activisme en de media in de afgelopen veertig jaar.

In de hectiek van het IDFA had ik een kort gesprek met hem, waarbij ik vooral benieuwd was naar het effect van zijn media-werk. Want ondanks al het werk van Solomon en de zijnen, lijkt de hoeveelheid propaganda en 'spin' alleen maar toe te nemen?

Norman Solomon: "Wat je ziet is een proces van het consolideren van de macht over media door elites. Dat zie je zich in alle politieke systemen afspelen: in Rusland, in de VS, en hier in Amsterdam... Het is 'corporate power' en dat gaat maar in een richting: concentratie. In 1983 waren de belangrijkste media in de VS nog in het bezit van 50 verschillende bedrijven. In het jaar 2000 waren dat er nog maar 6, je kunt dus spreken van een heus mediamonopolie."

"Maar tegelijkertijd is er ook momenteel veel meer activisme op het gebied van media en veel meer kennis en begrip onder politieke activisten dan vroeger. Neem bijvoorbeeld FAIR in New York, war aan media-analyse gewerkt wordt. Het is hoopgevend dat steeds meer mensen beseffen dat media daadwerkelijk kunnen doden, of helpen doden. Enkele decennia geleden hebben mensen als Noam Chomsky belangrijk pionierswerk verricht, maar nu zijn er gelukkig veel meer mensen mee bezig."

"Het probleem is misschien nog wel het grootst bij de media zelf. Ik had een persbijeenkomst in Londen voordat ik hier kwam, waar een van de journalisten vroeg waarom deze film nu nodig was "want we weten dit toch allemaal?". Waarop ik de vraag terug stelde dat als dat waar was, waarom iedereen er zo passief bij bleef? Het antwoord is natuurlijk dat ze slechts heel oppervlakkige kennis hebben van deze problematiek en daar alleen met cynisme op reageren."

De vraag is hoe je dan wel moet reageren?

Solomon: "How to act is de kern van de hele zaak en je ziet dan ook dat een groot deel van de berichtgeving van de media vooral laat zien hoe je je níet moet organiseren. Er wordt heel weinig aandacht gegeven aan alternatieven en aan politieke bewegingen en dergelijke, of alleen negatieve aandacht. De boodschap is dan dat verzet onmogelijk is, of belachelijk."

Maar hoe kun je daar tegenop boksen, wat zouden mensen moeten doen om tegenwicht te bieden?

Solomon: "De aloude dubbele strategie is nodig. Aan de ene kant moet er gewerkt worden aan het opbouwen van onafhankelijke media. En daarnaast moet je het gevecht met de 'corporate media' aangaan. Dat kan op allerlei fronten. Behalve dat je ze kunt proberen te confronteren als ze klinkklare leugens uitzenden, kun je bijvoorbeeld de geldstroom aanpakken. Zo kun je in specifieke gevallen de invloed van lobby-organisaties en adverteerders achter berichtgeving onthullen (2). En een van de belangrijkste eisen die je bij media moet stellen, is democratische en transparante structuren."

Verder wordt ons verteld dat internet de media heeft gedemocratiseerd. Vind je daar wat van kloppen?

Solomon: "Ach, dat wordt elke keer verteld als er nieuwe technologische ontwikkelingen ingevoerd worden. Al in 1798 toen de eerste telegraaf kwam, werd dat verteld en vervolgens bij de introductie van radio, film, televisie, het zou altijd een democratisering zijn. Nu weer met internet. Maar het heeft er allemaal weinig mee te maken. Technologie heeft op zich nooit iets kunnen democratiseren, de mensen die er mee omgaan soms wel! Het lijkt er trouwens op dat er elk tijdperk een nieuw soort magische 'middel' wordt bedacht dat voor een wonderbaarlijke oplossing zal gaan zorgen voor alle problemen en waar je dan maar op moet vertrouwen. Lange tijd was dat 'god', in de jaren zestig waren het 'drugs' en nu is het 'technologie'."

Ik zie op internet voornamelijk een gigantische hoop onoverzichtelijke komplottheorien, als het om weerwerk tegen de mediamacht gaat. Volgens mij hebben die de zaak eerder kwaad dan goed gedaan, of zie ik dat fout?

Solomon: "Eerlijk gezegd zie ik daar ook weinig nuttigs in. Het meest vervelende vind ik nog de suggestie die bijna overal onder ligt dat het allemaal het werk is van een paar nare mensen. Daarvoor verdwijnt alles dat systematisch is uit het zicht. Daarnaast is alles vaak zeer speculatief en zonder goed bewijsmateriaal uitgevoerd. Ik erger me ook aan het feit dat er veel te weinig aandacht wordt besteed aan de échte schandalen. Er is allang genoeg bewijs dat onze regeringen betrokken zijn bij ernstige oorlogsmisdaden. Dáár zou de aandacht veel beter op gericht kunnen worden."

Maar gaat het volgens jou wel de goede kant uit, ontwikkelt zich een tegeninvloed als het om media en manipulatie gaat?

Solomon: "Ik zie het altijd als een meer. Je kunt een meer zien als één bak water, maar in werkelijkheid zijn er allerlei lagen water van verschillende temperaturen en die bewegen verschillende kanten op. Zo zijn er op het gebied van media en informatie ook bewegingen in verschillende, soms tegengestelde, kanten te ontwaren. Ik denk dat er in de VS op 'grassroots' niveau veel goede dingen ontwikkeld zijn. Waar aan gewerkt wordt, en dat is ook hard nodig in andere delen van de wereld, is een institutionalisering van media-onderzoek. Er moet infrastructuur voor opgebouwd worden, zodat je minder afhankelijk van grillen en individuele personen wordt."

"Daar staat tegenover dat de 'corporatists' en militaristen natuurlijk óók geleerd hebben. Kijk, Martin Luter King wist al in de jaren zestig toen hij verklaarde dat (The US Governement) "the greatest purveyor of violence in the world today" was. Sindsdien is er niets veranderd, behalve dat ze het steeds beter weten te verhullen. Wat me ook opvalt is dat in veel andere westerse landen wel een meer kritische houding bestaat ten aanzien van het buitenlandbeleid van de VS. Maar dat levert daar op zich klaarblijkelijk geen betere regeringen op. Dat lijkt me, ook voor jullie, een probleem."

Nawoord:

Kritiek op media is in de media zelf altijd een heikele kwestie en zeker in Nederland. Voor je het weet voelen ook de journalisten die over het werk moeten oordelen zich aangevallen en zijn ze daardoor niet meer in staat normaal te oordelen. Een mooi voorbeeld was het commentaar in het Parool waar de recensent knorrig verzucht dat "we het nu zo langzamerhand wel weten" (was het maar waar!). De beschrijving op de website van Vrij Nederland (cosponsor van het IDFA) was ook tekenend ("hij zaagt planken van heel dik hout, en besteedt geen aandacht aan mogelijk tegenwicht in de 'ongehoorzame' media"). Op de website van de VN is de schets verdwenen, maar omdat we hem toen al opmerkelijk vonden, is die nog wel terug te vinden op het weblog van Stan van Houcke. De recensent beëindigt zijn stuk zo met een dubbele schuiver. Hij verwijt de film geen aandacht te hebben besteed aan "mogelijk tegenwicht in de 'ongehoorzame' media". Maar dat doet de film juist wel. Zo wordt er het voorbeeld gegeven van een van de weinige grote talkshows die kritisch waren over de naderende aanval op Irak, van Phil Donahue. Diens programma op MSNBC kwam zwaar onder vuur te liggen en werd enkele weken voor begin van de oorlog de nek omgedraaid... Daarnaast was het drama natuurlijk dat er bij dat soort mega-events bijna geen 'ongehoorzame' media van enige substantie meer zijn.

Een meer afgewogen en positieve recensie verscheen op het weblog van NRC-Handelsblad.

Noten:

1) Hun nieuwste film is reel bad arabs

2) Een mooi recent voorbeeld in Nederland was het 'nieuws' dat plastic bekers beter voor het milieu zouden zijn dan afwasbare mokken. Dat bleek uit de koker te komen van de plasticbekerindustrie. (Op sargasso is een van de weinige debunks te vinden).

website van de film

Zie voor een uitvoeriger recensie van de film het Belgische tijdschrift Mo*.

Tv-programma Democracy Now over de film

Trailer van de film

De film is uitgebracht door de Media Education Foundation (MEF)

Media Beat.

Een langer Engelstalig interview met Solomon.