Toen ik meer dan dertig jaar geleden mijn toevallige carrière in de journalistiek begon, als stagiaire bij tijdschrift Mother Jones, was een van mijn eerste opdrachten het op feiten controleren van een column van Barbara Ehrenreich. Ik kan me het onderwerp nog herinneren: een karakteristieke bijtende en geestige takedown van het dwaze begrip "omgekeerd seksisme" en enkele van zijn kenmerkende wendingen. (Een terloopse verwijzing naar mannen als de categorie mensen die verantwoordelijk is voor haar dat uit hun oren groeit, maakt me nog steeds aan het lachen als ik deze onzalige waarheid moet overdenken).

(Door Chris Lehmann, met toestemming vertaald van The Baffler door globalinfo.nl die dol is op donateurs) Foto (Barbara Ehrenreich in 2006) Door David Shankbone - David Shankbone (own work), CC BY-SA 2.5)

Maar bovenal gaf het hele idee dat mij was toevertrouwd om aan dit soort dingen te werken - een energiek, scherpzinnig en grappig werk van polemische journalistiek - mij een direct en opwindend gevoel van de mogelijkheden die in het verschiet lagen van de dubieuze roeping die ik toen aan het verkennen was. Gezien de algemene lage en chaotische toestand van mijn geestelijk leven toen, was het effect ongeveer gelijk aan het horen van het heldere en galmende geluid van een stemvork aan het eind van een opgedragen uitvoering van Lou Reed's dirge-en-noise opus Metal Machine Music.

Zonder Barbara om het voortouw te nemen, zijn de vooruitzichten voor werkelijk levensveranderende verslaggeving en kritiek exponentieel slechter geworden.

Ik kon natuurlijk niet weten dat ik later de unieke eer zou hebben regelmatig met Barbara samen te werken als haar redacteur toen ze begon met het schrijven van columns voor The Baffler - of dat ik zou genieten van lange lunches en e-mailuitwisselingen met haar nadat ze verhuisde naar Noord-Virginia om uitbundig oppaswerk te doen voor haar geliefde kleindochters. En nu ik, net als de rest van ons, geconfronteerd word met een wereld zonder Barbara, die op 1 september kort na haar eenentachtigste verjaardag overleed, kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat de in moeilijkheden verkerende tradities van journalistiek en kritisch discours een modelbeoefenaar hebben verloren. Zonder Barbara om de weg te wijzen, zijn de vooruitzichten voor werkelijk levensveranderende verslaggeving en kritiek exponentieel slechter geworden.

Het is niet overdreven om te zeggen dat Barbara's werk de contouren van de wereld waarin we nu leven heeft geschetst lang voordat onze kaste van conventionele media poortwachters enige hoop had om ze te ontdekken. Een van haar vroegste academische studies beschreef de opkomst van de professionele managersklasse - een sleutelterm in de analyse van de naoorlogse Amerikaanse klassenstructuur die tot op de dag van vandaag cruciaal blijft (hoewel nog steeds op grote schaal verkeerd begrepen). Rond de tijd dat ik haar Mother Jones-column controleerde, publiceerde ze haar baanbrekende studie over het innerlijke leven van de middenklasse, Fear of Falling - een andere briljante ontleding van de onderstromen van neerwaartse mobiliteit die het Amerikaanse culturele en intellectuele leven teisteren, op het hoogtepunt van de smakeloze "ochtend in Amerika"-retoriek van de Reagan-boomjaren van de papieren economie. Tussendoor kwam The Hearts of Men, een genadeloze maar genuanceerde ontkrachting van het faux-counterculturele patriarchaat, van de toen nog weinig opgemerkte vrouwenhaat van de Beat-generatie tot de hoogconsumentistische mannelijke fantasieën van Hugh Hefners Playboy-imperium.

Dit was lang voor Barbara's bekendste boek, Nickel and Dimed, een indringend en meelevend verslag van het malende systeem van klassenongelijkheid tijdens een ander tijdperk van paperboom-waan (financialisering, vert.), eind jaren negentig. Een vervolgstudie, Bait and Switch, bracht het afnemende lot van kantoorpersoneel op het hoogtepunt van het inkrimpingstijdperk in kaart, met dezelfde indringende en scherpe aandacht voor de ontsporende kracht van geplande professionele instabiliteit.

Al deze fundamentele werken in de canon van Ehrenreich delen een puntige nadruk op sociale klasse als de ondergewaardeerde drijfveer in de meeste heersende trends in de Amerikaanse cultuur en politieke economie - en dit alleen al markeert Barbara's nalatenschap als een onmisbare gids voor de afwegingen die op stapel staan voor een republiek die veel te bezeten is van de mythe van roof en economische bestraffing als reden voor individualistisch succes en prestatie. Steeds alert op de talloze tekortkomingen van de media om dergelijke realiteiten onder ogen te zien, richtte Barbara in 2012 ook het Economic Hardship Reporting Project op - een uitwisselingscentrum van onschatbare waarde voor scherpe berichtgeving over de aanhoudende ongelijkheidcrisis. Een passage uit Nickel and Dimed die na Barbara's dood viral ging op sociale media vatte haar kijk op deze kwesties samen, en is het waard om hier te herhalen:

Wanneer iemand werkt voor minder loon dan waarvan zij kan leven - wanneer zij bijvoorbeeld honger lijdt zodat u goedkoper en gemakkelijker kunt eten - dan heeft zij een groot offer voor u gebracht, zij heeft u een deel van haar capaciteiten, haar gezondheid en haar leven geschonken. De "werkende armen", zoals ze goedkeurend worden genoemd, zijn in feite de belangrijkste filantropen van onze samenleving. Zij verwaarlozen hun eigen kinderen zodat er voor de kinderen van anderen kan worden gezorgd; zij leven in ondermaatse woningen zodat andere huizen glimmend en perfect zijn; zij verdragen ontberingen zodat de inflatie laag en de aandelenprijzen hoog zijn. Een lid van de werkende armen is een anonieme donor, een naamloze weldoener, voor alle anderen.

In tegenstelling tot de meeste essayisten en journalisten van naam in de huidige mediasfeer, kwam Barbara op een eerlijke manier aan deze kijk op de dingen; haar vader was een kopermijnwerker in Montana. Terwijl mijn eigen familie zich vastklampte aan de lagere sporten van de professionele managersklasse (en ook netjes omlaag viel in de slenken van neerwaartse mobiliteit die Barbara beschreef in Fear of Falling en Bait and Switch), ben ik ook opgegroeid in een afgetakelde buitenpost van de Midwest. Als Barbara en ik elkaar ontmoetten in en rond D.C., verwonderden we ons over de onzelfbewuste ivoren overmoed van de Beltway cognoscenti en haalden we herinneringen op aan onze respectievelijke eerste jaren op Reed College, waar we allebei verbaasd waren over de trotse traditie van de school van door trustfondsen gefinancierde llifestyleradicalen. (Voor de goede orde, Barbara heeft haar volledige Reed tour overleefd, ik niet.)

Sommige van Barbara's zelfvoldane tegenstanders bestempelden haar achteloos als een vulgaire marxist en verwierpen haar werk in bijna dezelfde adem. Dit was zowel een grove karikatuur (het soort dat een gesprekspartner van een bepaalde klasse-achtergrond doorgaans hanteert tegen elke poging om klasse serieus te nemen) als een belediging voor het onverschrokken en brede karakter van Barbara's denken en schrijven. Toen ze in 2012 met Team Baffler in zee ging, publiceerde ze eerst een indringend essay over hoe huisdieren misschien helemaal niet zo huiselijk zijn. Ze droeg een mooie meditatie bij over de conceptuele grenzen van het monotheïsme, terwijl ze bezig was met het materiaal dat haar typisch schurende, maar toch expressieve spirituele memoires Living With a Wild God zou worden. Toen ik de redactie van The Baffler verliet, schreef ze me mopperend dat ik haar achterliet zonder een gelijkgestemde redacteur die het essay over paleolithische grotkunst, waaraan ze toen werkte, zou publiceren. (Ik verzekerde haar in mijn antwoord dat ze zich geen zorgen hoefde te maken.)

Andere onderzoeken van boekomvang die boekdelen spreken over Barbara's werkelijk onderzoekende geest zijn Blood Rites, een poging om de wortels van oorlogsvoering in de menselijke natuur bloot te leggen, en Dancing in the Streets, een verhandeling over de politiek van plezier. Alleen al deze actuele juxtapositie zegt veel over Barbara; van huis uit was zij een wetenschapper, altijd gedreven om door te dringen tot op de bodem van welke intellectuele vraag, politiek dilemma of culturele bekommernis dan ook. Tegelijkertijd geloofde ze sterk in, en beoefende ze de politiek van de vreugde, met een lach van wereldklasse en een batterij geïnspireerde oneliners in haar sprekende en schrijvende stem. (Kijk voor een recent voorbeeld naar haar Baffler-essay over #MeToo en de dwaasheid van het patriarchaat). Het was ook geheel in overeenstemming met haar karakter dat Barbara, terwijl ze kampte met toenemende gezondheidsproblemen, deze direct in een ander boekproject kanaliseerde, Natural Causes. Ze bood ook genereus een inkijk aan The Baffler aan, dat voortkwam uit een lunchgesprek dat we hadden over de absurditeiten van lichaamstrainingsregimes - een andere sociale praktijk die Barbara vurig beoefende terwijl ze die tegelijkertijd met een robuuste en scherpe kritische distantie bekeek.

Het is begrijpelijk dat de eerste golf van Barbara's herdenking zich heeft gericht op Nickel and Dimed en haar baanbrekende werk over de psychische en materiële beloning van sociale klasse. Tegelijkertijd is het echter een beetje verontrustend om het brede scala van Barbara's denken en schrijven ingepast te zien in de in de niche van de eeuwige foeteraar van de sociale klasse. Het is een daad van intellectuele compressie die ik me moeilijk kan voorstellen bij een mannelijke schrijver van vergelijkbare statuur en reikwijdte - de zoveelste illustratie van hoe het werk van zorg en solidariteit gestaag ge-genderd en aan ghettovorming is onderworpen, als onderdeel van de algemenere versmalling van de politieke verbeelding in tijden van neoliberalisme. Nu ik erover nadenk, dat zou een geweldig onderwerp zijn voor een column van Barbara. Verdomme.

----------

Aanvulling globalinfo: best veel boeken van Barbara Ehrenreich zijn in het Nederlands vertaald. In 2018 ontving ze in Nederland de Erasmusprijs. (Laureaat) (Haar integrale dankwoord, vertaald)

Van wikipedia:

Ehrenreich schreef vele tientallen werken, waarvan er meerdere in andere talen werden uitgebracht. Hieronder volgt een Nederlandstalige selectie:

  • 1979: Voor haar eigen bestwil, met Deirdre English
  • 1985: Mannenharten: de man op de vlucht voor het huwelijk, ISBN 9789035101395
  • 1987: De onvoltooide revolutie: de feminisatie van seks, met Elizabeth Hess en Gloria Jacobs, ISBN 978-9020418231
  • 2005: De achterkant van de Amerikaanse droom, ISBN 978-9045008998
  • 2006: Gouden bergen: een vruchteloze zoektocht naar succes, ISBN 978-9045014562
  • 2018: Oud genoeg om dood te gaan. Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam, 2018. ISBN 978-9045032665

Literatuur

  • Veldkamp, Fenneken (2003) We boren naar liefde in de Derde Wereld, met een interview van Barbara Ehrenreich
  • Manschot, Anke (2005) Uitgeknepen tot en met het laatste greintje zelfrespect, met een interview van Barbara Ehrenreich

Interview in De Groene in 2018: Blijven lachen terwijl het kapitalisme in je gezicht spuugt