Image25 jaar Wegloopcentrum Utrecht – de plek waar mensen de psychiatrie de rug toe kunnen keren.

Op vrijdag 30 november organiseerde Stichting Wegloophuis Utrecht een symposium met als titel “La Libertà è terapeutica!” (Vrijheid is therapeutisch). Diverse gastsprekers waren uitgenodigd om hun visie op dwang&drang in de hedendaagse psychiatrie aan het publiek te presenteren. Het boek ‘Te gek om vast te zitten – 25 jaar Wegloophuis Utrecht’ werd gepresenteerd met natuurlijk bijbehorend feestje. Zo’n 150 geïnteresseerden waren op de dag afgekomen. Globalinfo was getuige van deze bijzondere dag.

De eerste spreker Dirk den Hollander is verpleegkundige en medeontwikkelaar van de methodiek ‘Systematisch Rehabilitatiegericht Handelen’. Volgens hem heeft deze methodiek zijn wortels in de antipsychiatrie. Het gaat onder andere om het zelf vorm geven van je leven. Om het belang van evenwichtige relaties en dat deelname aan de maatschappij een recht is. Ondanks dat vandaag de dag rehabilitatie een modewoord geworden is en geïnstitutionaliseerd, volgens den Hollander, blijft hij strijdvaardig. Zeer bevlogen vertelt hij dat de combinatie tussen ervaringsdeskundigen (ex-psychiatrische cliënten die een bijdrage leveren aan de behandeling) en onderzoek de psychiatrie een duw in de juiste richting (met minder dwang en meer vrijheden) kan geven. Ook benadrukt hij de noodzaak van verzet. Daar moet volgens hem juist de kracht vandaan komen. De hulpverlening ziet verzet vaak als iets negatiefs, ‘oninvoelbaar gedrag’. Maar verzet is empowerment en moet juist gekoesterd worden. En wanhopige pogingen om vooruit te komen horen daar soms bij en ook die moeten geaccepteerd worden, aldus den Hollander.

Met een glimlach weet psychiater/schrijver Bram Bakker ons mede te delen dat een voordracht op dit symposium het hoogste is wat haalbaar is voor hem als gastspreker. Vanwege zijn kritische uitlatingen wordt hij bij tv-programma’s niet meer als deskundige uitgenodigd. Desondanks zegt hij nog altijd een overtuigd psychiater te zijn. In tegenstelling tot zijn collega-artsen probeert hij niet altijd met protocollen te werken en wil hij cliënten niet als een ‘object’ behandelen. Hij roemt het Wegloophuis om zijn successen en populariteit. Aan de andere kant vindt hij treurig dat het er moet zijn. De huidige psychiatrie mag volgens Bakker nog wel meer luisteren en begrip tonen voor de doelgroep. Ontwikkelingen in de maatschappij zijn echter verontrustend volgens hem. Zo worden er via internet heel veel mensen gepest en bedreigd. ‘Je ziet niet wat voor emotionele schade je aanricht bij andere mensen.’ Ook de opkomst van de vaatwasser vindt hij een jammerlijke ontwikkeling. ‘De beste gesprekken had je vaak tijdens de afwas, dan kwam alles ter sprake en was er ruimte om dingen uit te spreken’.

Hoop tot verandering heeft de psychiatrie volgens Bakker nog wel. Druk van cliënten kan volgens hem zorgen dat de psychiatrie zich aan gaat passen aan de cliënten. En de opkomst van ervaringsdeskundigen ziet hij als iets positiefs, ‘zij nemen het op voor de psychiatrie’. Hij hoopt dan ook dat er meer samengewerkt gaat worden en dat hulpverleners de ervaringsdeskundigen niet als een bedreiging zien, maar juist als een waardevolle aanvulling. Bijna direct na zijn praatje moest hij er weer vandoor omdat hij een cliënt moet beoordelen op een zitting in Arnhem. Het doen van tbs-inschattingen noemt hij geen lolletje, doch doet hij het met overtuiging. ‘De meeste psychiaters zijn niet onafhankelijk. Ze werken bijna allemaal voor Justitie. Dat is toch een bijzonder vreemde situatie?’

In de pauze sprak ik met Marry Mos, raadslid van GroenLinks Utrecht. Ze is werkzaam binnen de cliëntenbeweging in de geestelijke gezondheidszorgen. Op haar website is te lezen, ‘Ik maak me hard voor een goede gezondheidszorg, kom op voor de rechten van mensen met een achtergrond in de psychiatrie en probeer samen met cliënten, ex-cliënten en betrokkenen mensen kansen en perspectief te bieden’. Initiatieven vanuit de bevolking zegt ze van harte te ondersteunen. Tijdens de discussies werd er nogal eens een kritische vinger naar de politiek uitgestoken. Maar volgens Mos is dit niet altijd terecht. ‘Ik vind het belangrijk dat ideeën van mensen gehoord worden en dat er altijd gekeken kan worden naar de haalbaarheid. Wat dat aangaat mogen mensen altijd bij mij aankloppen.’ Tijdens het ochtendprogramma zag ik haar nog druk sms-jes sturen en haar agenda bijwerken. Toen ’s middags ervaringsdeskundige Martijn Kole aan het woord was zat ze met open mond en met volle bewondering te luisteren.

Toen ik bij de balie navroeg of Mos de enige politicus was die op het symposium afgekomen was klopte een wat oudere man mij op mijn schouder. ‘Hoezo vraagt u dit? Ik ben CDA-statenlid en ben vanuit interesse op deze dag afgekomen.’ Na de theepauze was ik hem echter alweer uit het oog verloren en bleek Mos de enige politicus die het van belang achtte om deze dag in zijn geheel bij te wonen.

Martijn Kole (medewerker Bureau Herstel van Stichting Beschermende Woonvormen Utrecht en docent HEE) noemt zichzelf ‘een wereldversleuteraar’. Het heeft lang geduurd voordat hij aan zijn idealen heeft kunnen werken. 12 jaren is hij als ‘cliënt’ door het leven gegaan. Toen hij eenmaal besloot om onder zijn eierschaal vandaag te komen vond hij de kracht terug om aan zijn toekomst te werken. Hij heeft echter nog altijd een broertje dood aan het woord diagnose. ‘Eenmaal met een bepaald etiket opgeplakt ga je er ook naar gedragen’. Hoop heeft bij hem altijd een belangrijke rol gespeeld. ‘Het geeft kracht’. En hij benadrukt nog eens het bestaansrecht van het wegloophuis. En dat is de mens achter de diagnose zoeken. ‘Het Wegloophuis heeft goede pogingen gedaan om de cliënten op hun menszijn aan te spreken’. Zelf heeft hij heel veel steun van zijn medecliënten ervaren, die zagen dat hij meer was dan zijn diagnose. Als een mantra bleef hij de woorden van Calimero herhalen: ‘Zij zijn groot en ik is klein. En dat is niet eerlijk.’ Hier stond een sterke en inspirerende man op het podium die zowel in het binnen als buitenland lezingen verzorgt over de cliëntenbeweging.

Detlef Petry was de afsluitende spreker. Hij heeft zich in de loop van de jaren onder andere verzet tegen (de herinvoering van) shocktherapie. Ook de invoering van dbc’s (diagnose behandel combinaties) heeft volgens Petry geen positieve glans aan de psychiatrie gegeven. ‘Het is ontwikkeld om alles te controleren en zo goedkoop mogelijk te maken’. En de DSM IV (de ‘bijbel’ van de psychiater om een diagnose te stellen) noemt hij ‘een geïnstitutionaliseerde vorm van patiëntenhaat’. Hij trekt negatieve lijn nog verder omlaag als hij over de toekomst spreekt. ‘Privatisering zal voor een tweedeling in de gezondheidszorg zorgen. Balkende kan wat mij betreft de pot op. De hele verandering in de gezondheidszorg is van bovenop, zonder overleg, opgelegd. Psychiaters zijn niet geraadpleegd, laat staan de cliënten om wie het gaat. Dit noem ik een morele misdaad’. Volgens hem zou behandeling gericht moeten zijn om een samenwerking tussen cliënten, familie en hulpverleners tot stand te brengen. ‘Alle partijen moeten elkaar constructief ondersteunen, niet technocratisch, maar solidair.’

Voordat het feest losbarste werd het symposium beëindigd met een discussie over wat er - kort door de bocht genomen - nu goed en fout aan de psychiatrie is. Dat was soms een hilarisch gebeuren. Zo probeerde Jolijn Santegoeds van actiegroep Tekeer tegen de isoleer! haar afschuw van de nog altijd aanwezige dwang binnen de psychiatrie met ferme woorden te onderstrepen. Een agent in vol ornaat wilde in tegenstelling tot haar argumenten wijzen op het feit dat het opheffen van separeerruimtes een slechte ontwikkeling is. Hij ging zelfs zo ver dat hij beweerde dat cliënten nu het risico lopen de gevangenis in te gaan als er niet genoeg separeerruimtes binnen de psychiatrie zijn. Ook waren er enkele verpleegkundigen (en tevens ervaringsdeskundigen zoals bleek) die het woord namen. Het was bijzonder aandoenlijk hoe mensen zich betrokken voelen bij de verbetering van de psychiatrie. Ieder vanuit zijn of haar eigen achtergrond. Zo sprak ik een verpleegkundige van de SBWU (Stichting beschermende woonvormen Utrecht) die zich actief inzet voor een meer menswaardige psychiatrie. Zo vind hij het raar dat er speciale cliënten en verpleegkundigen wc’s zijn en idem dito maaltijden. ‘Alsof we vies zijn van elkaar!’.

Het was een inspirerende dag. En het is prachtig om te ervaren dat de antipsychiatrie nog altijd een kloppend hart heeft met versstromend bloed. Ondanks dat er van alles opgelegd wordt door zorgverzekeraars en vastgeroeste psychiaters zijn er grote groepen mensen bezig met het gevecht voor een psychiatrie met minder dwang en waar een menswaardig bestaan op de voorgrond staat.

Het mooi vormgegeven boek (80 pagina’s, ISBN 978-90-9022396-4) is hier nog eens een bewijsstuk van. Je kunt het bestellen door 19,50 euro over te maken op rekeningnummer 5230091 van Stichting Wegloopcentrum Utrecht o.v.v. ‘Te gek om vast te zitten’.