Een interview met Enzo Traverso door Andrea Brazzoduro. De betreffende militanten zijn na hun arrestatie in april op vrije voeten, en voeren momenteel een beroepsprocedure tegen hun uitlevering (globalinfo)

(Bron: origineel door Andrea Brazzoduro bij Zapruder, vertaald door globalinfo.nl van de Engelse vertaling op de website van verso)

Op 28 april werden zeven militanten van de Italiaanse revolutionaire linkerzijde van de jaren '70 in Frankrijk gearresteerd, in de zogenaamde "Rode Schaduwen"-undercoveroperatie. De Italiaanse justitie beschuldigt hen van een reeks misdaden die tussen 1972 en 1982 zouden zijn begaan, variërend van ‘subversieve vereniging’ tot moord. Mannen en vrouwen met grijze haren, tussen de 60 en 78 jaar oud, bannelingen die al jaren in Frankrijk leven, werden bij dageraad in de boeien geslagen en naar antiterroristische bunkers gebracht. De krant La Repubblica vertelt ons dat het erom ging "het boek van de twintigste eeuw te sluiten" - is dat zo?

De twintigste eeuw eindigde in 1989 met de val van de Berlijnse Muur en het einde van de Koude Oorlog. Sindsdien is de wereld veranderd - en zo ook Italië, dat niet meer het Italië van 32 jaar geleden is. In veel opzichten is het nog veel erger: wat de media gewoonlijk de "tweede" en "derde" republiek noemen, doet ons de eerste republiek (1946-1994) missen, die was opgericht door mannen en vrouwen die het fascisme hadden bestreden en een nieuw Italië hadden geschapen. Toch blijft de erfenis van de twintigste eeuw een last en blijven vele structurele kwalen ons land teisteren. We hoeven maar te denken aan voorbeelden als de maffia, de zuidelijke kwestie, racisme en corruptie.

Sommige van deze problemen zijn zelfs verergerd, zoals de jeugdwerkloosheid en het postkoloniale racisme, dat veel sterker is geworden sinds Italië een immigratieland is geworden. In de tweede helft van de twintigste eeuw sloot Italië zich aan bij de rijkste groep van westerse landen, maar de laatste drie decennia is het achterop geraakt. Het heeft een voortdurende demografische achteruitgang gekend, maar het wil geen immigranten integreren en weigert zelfs aan de tweede generatie het staatsburgerschap toe te kennen; zijn elites worden ouder maar de jongeren blijven buitengesloten; het schiereiland beleeft een indrukwekkende intellectuele diaspora, vergelijkbaar met wat we zien in de landen van het mondiale Zuiden; en de economische elites hebben zichzelf enorm verrijkt, zonder ontwikkeling te brengen. La Repubblica is een van de meest getrouwe spiegelbeelden van deze elites - de CEO van FIAT-Chrysler benoemt nu publiekelijk de hoofdredacteuren van de krant. "Het boek van de twintigste eeuw sluiten" zou betekenen dat deze wirwar van problemen moet worden aangepakt. Maar voor La Repubblica lijkt het neer te komen op de uitlevering van Marina Petrella, Giorgio Pietrostefani en een paar andere vluchtelingen.

Het zal niemand verbazen dat de reacties unaniem waren en het hele spectrum van de institutionele politiek en de Italiaanse pers bestreken, waarbij werd gesproken over "de plicht om af te rekenen met de geschiedenis" (zoals Ezio Mauro het uitdrukte), de "bijzonder pijnlijke wonden" die waren achtergelaten (Marta Cartabia), enzovoorts. Al vele jaren houdt u zich bezig met de relatie tussen herinnering, gerechtigheid en politiek (bijvoorbeeld met uw zeer nuttige The Past: A User's Guide, in het Italiaans uitgegeven door Ombre corte in 2006). Wat vindt u van dit gebruik van de herinnering? Is er echt een wonde die geheeld moet worden?

Voor mensen van mijn generatie die deze jaren hebben meegemaakt, lijdt het geen twijfel dat dit pijnlijke wonden zijn die nog niet geheeld zijn. De in Frankrijk gearresteerde ballingen zouden de eersten zijn om dat toe te geven. Het probleem is, hoe komen we in het reine met de geschiedenis. Mario Calabresi, de zoon van de politiecommissaris die in 1972 werd vermoord, zei dat het nieuws dat Giorgio Pietrostefani was gearresteerd hem geen enkel gevoel van opluchting, tevredenheid, genoegdoening of gerechtigheid gaf - alleen pijn en schaamte. In Italië hebben de media en de officiële cultuur - wat Althusser de "ideologische staatsapparaten" noemde - de herinnering aan de Jaren van Lood nooit kunnen en willen verwerken. In plaats daarvan hebben ze een achtergrondkoor gevormd voor een reeks speciale wetten en arrestaties, waarbij de "vijanden van de staat" als monsters werden afgeschilderd. De pentiti ["berouwvolle" ex-terroristen die bewijsmateriaal leverden tegen hun vroegere organisaties] waren uiteraard radertjes in deze machine. Voormalige terroristen en een handvol historici (onder wie ik Giovanni De Luna zou willen noemen) behoren waarschijnlijk tot de weinigen die werkelijk hebben bijgedragen tot een bewustwording, een begrip en de opbouw van een kritische herinnering aan die jaren. Ex-leden van de Rode Brigades (BR) hebben hun wandaden - en soms misdaden - toegegeven; zij hebben over hun fouten nagedacht en getracht te begrijpen en uit te leggen waarom zij de keuzes hebben gemaakt die zij hebben gemaakt. Het interview dat Rossana Rossanda en Carla Mosca in 1994 met Mario Moretti hebben gehouden is in dit opzicht veel nuttiger dan alle artikelen die in de afgelopen halve eeuw door la Repubblica of de Corriere della Sera zijn gepubliceerd. Ik heb het artikel van Ezio Mauro niet gelezen, maar iedereen met de minste intellectuele eerlijkheid moet erkennen dat de "plicht om af te rekenen met het verleden" iets heel anders betekent dan een vertraagde repressie die twee generaties na de gebeurtenissen komt. Ik heb de indruk dat terrorisme en politiek geweld uit de jaren zeventig nog steeds worden bekeken met dezelfde blinde en wraakzuchtige blik als in dat decennium. Terroristen worden afgeschilderd als monsters die moeten boeten voor wat zij hebben aangericht. Dit is naar mijn mening de slechtste manier om "met het verleden in het reine te komen" en de geschiedenis uit te leggen aan de twee generaties die op de Jaren van Lood volgden.

Een ander hoofdstuk van het boek dat ik noemde is gewijd aan de relatie tussen "waarheid en gerechtigheid". De "juridisering van het verleden" (zoals Henry Rousso het formuleerde) is omgekeerd evenredig met de ineenstorting van het uitzicht op de verwachting, en met het refrein over het "einde van de ideologieën" - de belangrijkste theoretische onderbouwing van het door Mark Fisher besproken "kapitalistisch realisme". Is dit hoe we de Parijse undercoveroperatie moeten zien?

Het idee dat de moorden op commissaris Calabresi, Aldo Moro en zijn lijfwachten vandaag beantwoord kunnen worden met een gerechtelijk antwoord - door de laatste van de bannelingen gevangen te zetten - is in de eerste plaats een uiting van de blindheid en het onbegrip waarover ik zojuist sprak. Maar deze blindheid en dit onbegrip zijn niet het resultaat van naïviteit - dit is al tientallen jaren aan de gang. Het is anachronistisch te denken dat wij in 2021 een juridisch antwoord kunnen bieden op dingen die in de jaren zeventig zijn gebeurd. Als we het beginsel aanvaarden dat hier geen verjaringstermijn geldt - waardoor deze daden op hetzelfde niveau worden geplaatst als misdaden tegen de menselijkheid - raken we verstrikt in een onontwarbaar kluwen van tegenstrijdigheden. Zijn Pietrostefani en Petrella hetzelfde als Eichmann? In 1946 kondigde Palmiro Togliatti, minister van justitie en gratie in de eerste republikeinse regering, een amnestie af voor degenen die zich tijdens de burgeroorlog hadden bezondigd aan de ergste fascistische misdaden. Hoe kan men dan decennia later een dergelijke niet aflatende vervolging rechtvaardigen van vooraanstaande figuren uit de Jaren van de Lood die hun toevlucht in Frankrijk hebben gezocht?

Sinds de oudheid - men denke slechts aan de Peloponnesische oorlogen - zijn burgeroorlogen en politieke crises die met geweld gepaard gingen, altijd met amnestie afgesloten. De amnestiewet die Togliatti in 1946 uitvaardigde, paste in een algemene tendens: overal in Europa bestonden soortgelijke maatregelen. Tot in de jaren zeventig van de vorige eeuw zaten ministeries van Binnenlandse Zaken, politiebureaus en regeringskantoren overal op het continent vol met collaborateurs en ex-fascisten. Historicus Paul Ginsborg (2003) heeft erop gewezen dat aan het begin van de jaren zestig alle Italiaanse politieprefecten voormalige topfunctionarissen van het fascistische regime waren. In Spanje werd tijdens de overgang naar de democratie amnestie verleend aan zowel antifascistische ballingen als aan de functionarissen van het Franco-regime.

Aan het einde van de twintigste eeuw ontstond een nieuwe, andere kijk op de pogingen om "het verleden te verwerken" en de wonden ervan te helen, met Zuid-Afrika als voorbeeld. Na het einde van de Apartheid richtte dat land waarheids- en justitiecommissies op die gerechtelijke onderzoeken en strafrechtelijke veroordelingen achterwege lieten in ruil voor de mogelijkheid om de waarheid te achterhalen. Het Zuid-Afrikaanse voorbeeld is gevolgd door vele landen, met name in Latijns-Amerika, van Peru tot Colombia. Uiteraard zijn deze historische ervaringen nauwelijks identiek aan elkaar. Maar het principe is nog steeds nuttig om een uitweg uit een crisis te vinden en "het verleden te verwerken". In Italië is er nooit een discussie over dit beginsel geweest. De Italiaanse paradox is dat de enigen die verslag hebben gedaan van hun ervaringen de ex-leden van de Rode Brigades en andere gewapende linkse organisaties zijn, niet hun vijanden. De staat heeft weinig of niets gedaan om licht te werpen op de coupplots, de neofascistische infiltranten, de "afwijkingen" van de geheime diensten, het gebruik van de "strategie van de spanning", het neofascistische geweld dat dekking genoot binnen het staatsapparaat, en dat veel meer slachtoffers heeft gemaakt dan het linkse terrorisme ooit heeft gemaakt. Niemand heeft de staat ooit om uitleg gevraagd over de honderden mensen die in die jaren door de politie zijn gedood (militanten, jongeren, studenten, arbeiders...). Wie aandringt op de "plicht om af te rekenen met het verleden" zou daar eens naar moeten vragen.

Maar deze Italiaanse "ziekte" is niet zo moeilijk te verklaren. De staat is onbuigzaam in de strijd tegen zijn vijanden, maar zeer inschikkelijk of toegeeflijk ten opzichte van het geweld dat door zijn eigen agenten en vertegenwoordigers wordt gepleegd. De complotten voor staatsgrepen en de collusie van het staatsapparaat met neofascistische groepen die bommen in treinen plaatsen, moeten worden verborgen; omgekeerd versterkt het vervolgen van linkse terroristen de soliditeit van de instellingen zelf. Dit geldt niet alleen voor Italië. Talrijke studies hebben aangetoond dat in de BRD (West-Duitsland) de straffen voor leden van de ROte Armee Faction veel langer waren dan die voor ex-Nazi's tussen 1949 en 1979. Wanneer wij over "herinnering" spreken, simplificeren wij de zaken altijd: want herinnering is complex, heterogeen en verdeeld. Er is het geheugen van de ex-terroristen en hun slachtoffers (en het "post-geheugen" van hun kinderen); er is het collectieve, nu gedempte of gedoofde geheugen van de sociale bewegingen; er is het culturele geheugen dat de publieke sfeer vorm geeft; en er is ook een institutioneel, staatsgeheugen, dat waarschijnlijk het meest onwillig is als het over deze zaak gaat.

Dit verklaart ook waarom degenen die enkele decennia geleden hun toevlucht zochten in Frankrijk, zich niet wilden overleveren aan een justitieel apparaat dat er geen geheim van maakte hen te willen vervolgen en dat maar weinig garanties bood voor onpartijdigheid. Zoals Carlo Ginzburg aantoonde in een beroemd boek over het proces tegen Adriano Sofri (1991), leek deze justitie niet geloofwaardig. We hoeven maar te denken aan de rol die de pentiti speelden in zoveel van deze processen. Ik denk niet dat we eenvoudigweg kunnen zeggen dat deze vluchtelingen "hun rechtspraak ontsprongen" zijn.

In de laatste regels van de inleiding van een ander zeer belangrijk boek van u (2017) verwijst u kort naar uw ervaring als "revolutionair activist" aan het eind van de twintigste eeuw, toen het leek alsof de wereld werd getroffen door een nieuwe "burgeroorlog". Misten we in de unanieme vertelling van de recente arrestaties niet de andere kant, de context? Dat wil zeggen, tegen wie deze mensen vochten en waarom?

Ja, de context ontbrak. Dit was een discussie over gebeurtenissen van meer dan veertig jaar geleden, twee generaties terug, maar die nog steeds niet zijn "gehistoriseerd". Zij spelen zich niet af in een verleden waarvan het profiel reeds bekend is en - wat nog belangrijker is - waaraan naar behoren betekenis wordt toegekend. Te midden van grote moeilijkheden hebben de vluchtelingen hun eigen bestaan gereconstrueerd; zij hebben nagedacht over hun ervaringen, en zij blijven in het reine komen met hun eigen geweten. De slachtoffers en de families blijven achter met hun pijn. Maar de dingen historiseren - het verleden verwerken om het op het terrein van de geschiedenis te brengen - betekent verder gaan dan alleen gevoelens. Het is een voorwaarde waaraan eenvoudigweg voldaan moet worden, willen diezelfde gevoelens geïntegreerd worden in een collectieve ruimte, in een historisch bewustzijn, in het besef dat een cyclus van de geschiedenis nu voorbij is. Mijn indruk is dat in Italië het recht een obstakel is geweest voor deze verwerking van het verdriet - een obstakel voor een proces van reconstructie van het verleden dat ons eindelijk in staat zou stellen het historisch te vatten.

Het politieke geweld van de jaren zeventig maakte deel uit van een politiek tijdperk dat werd afgesloten met een nederlaag van links, van de arbeidersbeweging, van alternatieve bewegingen. Deze nederlaag is nooit verwerkt. Integendeel, dit verleden is onderdrukt. Op drie decennia afstand lijkt het congres waarop de Italiaanse Communistische Partij besloot haar naam te veranderen niet op haar "Bad Godesberg" moment [het formele afzweren van het marxisme door de Duitse sociaal-democraten] maar op een exorcisme. We zouden het "onderdrukking" kunnen noemen, in de psychoanalytische zin. De Jaren van Lood zijn opgeslokt door deze verdringing en zijn eerder terechtgekomen in de wereld van journalistieke verhalen (en onvolledige of onontgonnen archieven) dan in ons historisch bewustzijn.

Ik probeer je meer persoonlijke vraag niet te ontwijken, hoewel die hier volledig secundair is. Ik herinner me de jaren zeventig, de jaren van mijn jeugd, heel goed. Ik nam deel aan mijn eerste demonstratie in 1973, toen ik 16 was. Ik heb me nooit laten verleiden tot terrorisme en ik heb altijd de keuze voor gewapende strijd bekritiseerd, niet uit principiële overwegingen, maar omdat ik vond dat het strategisch en tactisch fout was. Vanaf 1979 bestond een groot deel van mijn politieke activiteit uit het deelnemen aan vergaderingen en manifestaties tegen de repressie. Ik hield niet van de slogan "noch met de BR, noch met de staat" omdat het een gelijkstelling opriep tussen twee onvergelijkbare instanties die niet met dezelfde methoden konden worden bestreden. Achteraf denk ik dat het niet alleen duidelijk is dat de keuze voor de gewapende strijd schadelijk en suïcidaal was, maar ook dat het in belangrijke mate heeft bijgedragen tot de ondermijning van de protestbewegingen en tot het bestendigen van de diffuse toestand van het politieke conflict. De BR was ontstaan in een periode van strijd, als een fragment van de arbeidersbeweging, een groep die zichzelf als een "voorhoede" beschouwde en "voorbeeldige actie" of de "propaganda van de daad" beoefende om het sociale antagonisme te radicaliseren.

Soortgelijke tendensen waren in verschillende landen al een eeuw of langer eerder ontstaan, vooral binnen anarchistische gelederen. Mike Davis is een historicus die een indrukwekkende inventaris van dergelijke tendensen heeft gegeven (2017). In Italië gingen deze praktijken door het filter van de herinnering aan het verzet en de communistische cultuur, en dat is de reden waarom de Rode Brigades geen bommen lieten ontploffen, maar hun doelwitten selecteerden. Geleidelijk aan, in een poging om aan de repressie van de politie te ontsnappen - en dus om praktische redenen die slechts a posteriori werden getheoretiseerd - veranderde de BR in een clandestiene organisatie, los van de bewegingen, die haar oorlog tegen de staat in haar eentje voerde. Zo kwam zij in een neerwaartse spiraal terecht die slechts kon uitmonden in haar eliminatie door de staat. Een deel van radicaal links leefde in de illusie dat het kon "profiteren van" of "meeliften op" het terrorisme: de BR ondermijnde de soliditeit van de staat, dus moesten we ons voorbereiden op de opstanden die zouden volgen. Dergelijke berekeningen waren fout, en voor die fouten is een zeer hoge prijs betaald. Maar hier spreek ik met het voordeel van een terugblik. Ik was een trotskist, dat wil zeggen dat ik deel uitmaakte van een beweging die kritisch stond tegenover de gewapende strijd.

Anders dan in andere landen was het trotskisme in Italië sterk in de minderheid, waar het intellectueel onbeduidend bleef vergeleken met de theoretische creativiteit van het operaisme, en politiek marginaal vergeleken met bewegingen die experimenteerden met nieuwe praktijken, zoals Lotta Continua. Het trotskisme bezat niettemin een dieper historisch bewustzijn dat waarschuwde voor bepaalde gevaren, als een soort vaccin. Maar dat is niet hetzelfde als opscheppen over de deugden ervan. In die jaren was het toetreden tot de ene of de andere politieke groepering niet alleen een gevolg van een ideologische keuze; het hing af van talloze omstandigheden, die vaak niet onmiddellijk ideologisch waren (emoties en vormen van socialisatie spelen een zeer belangrijke rol in de politiek) en soms louter toevallig waren. Ik heb er geen moeite mee toe te geven dat ik in andere, maar volkomen plausibele omstandigheden niet alleen met een helm op, maar ook met een pistool in mijn tas zou hebben gedemonstreerd. Ik kan mij dus niet geheel onbetrokken voelen bij deze affaire en ik denk dat, als zij ook maar de geringste intellectuele eerlijkheid bezitten, enkele tienduizenden mensen van mijn generatie hetzelfde over zichzelf zouden moeten zeggen.

U heeft vele jaren in Frankrijk gewoond voordat u weer emigreerde, naar de Verenigde Staten. Had de operatie van 28 april meer te maken met de komende Franse presidentsverkiezingen, of met de interne logica van de Italiaanse politiek?

 

Ik denk dat de Italiaanse vluchtelingen in Frankrijk het voorwerp zijn van nogal kleinzielige politieke chicanes. Mario Draghi wil zijn legitimiteit als staatsman bevestigen en bewijzen dat hij in een paar weken iets kan bewerkstelligen waar Italiaanse regeringen al jaren om vragen. Dit is een slimme zet, met het oog op zijn toekomstige kandidatuur voor het Italiaanse presidentschap. Macron wil verder het bewijs leveren van zijn eigen autoritaire wending, waardoor hij vandaag een repressiever gezicht laat zien dan rechts en zelfs uiterst rechts, met het oog op zijn mogelijke herverkiezing. Er kan dus geen sprake zijn van toegeeflijkheid ten opzichte van "terroristen", zelfs niet ten opzichte van degenen die al meer dan veertig jaar geleden hebben opgehouden terroristen te zijn, die zich nooit hebben verstopt en die de wetten van Frankrijk respecteren, het land waar zij al tientallen jaren legaal verblijven, waar zij geworteld zijn en gastvrijheid hebben genoten. Niemand, zelfs Marine Le Pen niet, heeft Macron gevraagd om de Italiaanse vluchtelingen uit te leveren. Hij dacht waarschijnlijk dat deze maatregel zijn strijd tegen het "islamo-gauchisme" meer geloofwaardigheid zou verlenen. Zoals de overgrote meerderheid van de politici die ons regeren, houdt Macron zich bezig met opiniepeilingen en zeker niet met "het verwerken van het verleden". Hij zou bereid zijn om elk "herinneringsbeleid" te voeren, zolang het hem zou helpen om de verkiezingen te winnen.

 

***

Italaans origineel op Zapruder.

Bibliography

Davis, Mike
(2017) Buda's Wagon: A Brief History of the Car Bomb, Verso Books, London.

Fisher, Mark
(2009) Capitalist Realism, Zero Books, London.

Ginsborg, Paul
(2003) A History of Contemporary Italy: Society and Politics 1943-1988, St. Martins Griffin, New York.

Ginzburg, Carlo
(1991) The Judge and the Historian: Marginal Notes on a Late-Twentieth-Century Miscarriage of Justice, Verso, London.

Moretti, Mario, Mosca, Carla, Rossanda, Rossana
(1994) Brigate rosse una storia italiana, Anabasi, Milan.

Rousso H.
(1998) La hantise du passé. Entretien avec Philippe Petit, Textuel, Paris

Traverso, E.
(2006) Il passato: istruzioni per l’uso: storia, memoria e politica, Ombre corte, Verona 


(2017) Fire and Blood: The European Civil War, 1914-1945, Verso Books, London.