ImageVoor de tweede opeenvolgende dag zijn de beurskoeren in een 'vrije val'. De handel in de VS werd tijdelijk onderbroken omdat Wall Street dicht was wegens Martin Luter King Dag, maar daar gaan ze nu ook weer verder met waar ze gisteren gebleven waren. Om de kelderende koersen weer enigszins op te stuwen heeft de Amerikaanse centrale bank nu besloten tot een omvangrijke noodrenteverlaging, een ongekende maatregel die goed aangeeft hoe groot de paniek is.

Opvallen zijn de verschillen in reacties met de vorige periode net na het uitbreken van de kredietcrisis. In een eerdere bijdrage (crisis, welke crisis?) kon nog geconstateerd worden dat de helft van de 'deskundigen' sussend te werk ging en zelfs verklaarde dat het om 'normale rechtzetting van de markt ging'. Dat is nu wel voorbij. De paniek is veel groter. Een bankenexpert in Duitsland was gisteren op het NOS-journaal te zien met de constatering dat we een herhaling van de beurscrach van 1929 konden verwachten.

Op indymedia-Duitsland is een auteur al een tijd bezig om goede uitleg te geven van de details van deze crisis. De stukken (en schema's) zijn natuurlijk wel in het Duits. Dit is de meest recente . In een uitgebreid eerder stuk probeert de schrijver te voorspellen wat er zou kunnen gebeuren. Volgens hem zijn er twee scenario's: of er komt een heuse geldcrisis (dwz. geld wordt schaars), of er komt hyperinflatie.

In een eerder op globalinfo gerepost stuk van het Belgische Uitpers werd al uitgelegd dat er vooral klappen onder de armste Amerikanen vallen (en dan hebben we het niet over verliezen op de beurs, waar de media op gefixeerd zijn).

Wat ook veranderd is, is dat geen politicus of bankier meer kan volhouden dat de oorspronkelijk in de VS begonnen kredietcrisis niet zal overslaan naar Europa en naar de 'reele economie'. Dat is namelijk allang gebeurd.

De deskundoloog van de BBC weet het plastisch uit te drukken en is niet bepaald geruststellend: "I think we can safely say that the stomping, snorting optimistic beast of a market is fleeing the field, to be replaced by something scary and grizzly," said BBC Business Editor Robert Peston.

Of om een even onverdachte bron van dichter bij huis te nemen (de Financiële Telegraaf ): "Het Armageddon lijkt te zijn begonnen".

Vreemd genoeg lijkt een ander economisch spook, de mogelijkheid van een instorting van de dollar, de gevolgen juist een beetje te beperken. Door de zwakke dollar wordt de op hol geslagen olieprijs enigszins gecompenseerd. Toch is ook over de dollarkoers het nodige te doen. De VPRO besteedde er een geupdate documentaire aan en weblog sargasso disussieert daar weer over.

Tip: op de blog van het Financiele Dagblad is de crisis van minuut tot minuut te volgen. Ook het weblog van New York Times columnist Paul Krugman is een rots in debranding.

Voor tips voor andere goede bronnen en verhelderende artikelen (met name over impact voor armen en omgekeerd eventuele gustige kanten aan deze crisis) houdt globalinfo zich van harte aanbevolen (mail ze naar: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.)

Hieronder nog een stuk dat ik zelf een maand of wat geleden schreef voor een glossy:

----------------------------------------

Paniek om de economie

In de zomervakantie waren er ineens schrille tonen te horen van de anders zo laconieke economische experts op tv. De aandelenkoersen doken over de hele wereld steil naar beneden. De analyserende deskundigen hadden het plotseling over 'crisis' die 'over zou kunnen slaan' naar de 'reële economie'. Wat is er werkelijk aan de hand? Moeten we ons zorgen maken of niet?

De gebeurtenissen in de zomervakantie, die eigenlijk nog steeds voortslepen, hadden te maken met de huizenmarkt in de Verenigde Staten. Daar is jarenlang makkelijk geld geleend aan mensen die een huis wilden kopen zonder dat ze daar een goede dekking voor hadden. Velen kunnen hun hypotheek echter niet aflossen en omdat de huizenprijs in de tussentijd gedaald is, zijn de banken veel geld kwijt. De crisis wordt de krediet- of 'subprime' crisis genoemd, naar de 'subprime' (= niet helemaal perfecte)-hypotheken. De crisis is extra ingewikkeld omdat de banken de leningen in veel gevallen weer in allerlei ondoorzichtige constructies doorverkocht hadden naar andere banken. Het was - en is nog steeds - volstrekt onbekend hoeveel geld er op het punt stond om in rook op te gaan, en bij welke banken. Dat het om miljarden gaat en tot in alle uithoeken van de aardbol, is inmiddels wel duidelijk. Er wordt zelfs geschat dat er 12.000.000.000.000 dollar (dus twaalf miljoen miljoen of 12.000 miljard dollar) aan oninbare leningen uitstaat.

Armageddon

Nadat we over de eerste schok heen waren, vroegen de meeste deskundigen zich hardop af in hoeverre deze crisis over zou slaan naar de 'reële economie'. Ook daarvan zijn inmiddels flinke sporen te zien. Eigenlijk is het ook een beetje onzin om een scherpe scheiding tussen de financiële en de reële wereld te maken. Dat honderdduizenden in de VS uit hun huis gezet worden, is natuurlijk ook al heel reëel. Daarnaast hebben vele banken, waaronder hele grote zoals de Citibank en Merryll Lynch, bekend gemaakt dat ze miljarden verlies hebben geleden. Om die reden zouden ze duizenden mensen moeten ontslaan. Het IMF heeft berekend dat de economisch groei wereldwijd af zal nemen door de kredietcrisis. Ook het gedeeltelijk Nederlandse bedrijf Akzo heeft bijvoorbeeld laten weten dat ze de gevolgen van de huizencrisis in de VS merken. Er worden nu veel minder nieuwe huizen gebouwd en daardoor verkopen ze daar minder verf en keukenkastjes.

 

Wat ze met de vraag over het 'overslaan' bedoelen, is of er een algehele economische teruggang dreigt door het knappen van zo'n financiële luchtbel. Daarover zijn de meningen verdeeld. Of eigenlijk zijn er twee stromingen. Er zijn onder de economen en politici veel 'gelovers' in de vrije markt. Die denken dat alles wel goed komt als je de economie zoveel mogelijk ongehinderd zijn gang laat gaan. De schokken zoals we in de zomer zagen, worden dan beschouwd als een soort rechttrekken van de economie. Maar er zijn evenveel deskundigen, en dat zijn zeker niet de minsten, die menen dat we op een aantal groeiende economische bommen zitten en dat de situatie in toenemende mate oncontroleerbaar wordt. Zo is er op internet een populair filmpje (1) te zien waarin de economische expert van tv-station CNBC helemaal uit zijn bol gaat en roept dat armageddon aangebroken is.

Onbekend terrein

Eigenlijk weet niemand meer precies wat er in de mondiale economie gaande is. Echt. Wie het idee heeft niet goed te kunnen volgen wat er gaande is, hoeft zich dus niet te schamen. Politici en economen weten het ook niet, ze doen alleen maar alsof. Dat is misschien wel het meest zorgwekkende aan de recente gebeurtenissen. "Er heerst onzekerheid, omdat iedereen in het duister tast en niet weet waar in het financiële systeem de rotte plekken zitten." Dit vertelt ons niet de huis-aan-huiskrant, maar een ervaren redacteur van het het Financieele Dagblad in een overzichtsartikel over de crisis (2).

Het is bijvoorbeeld niet eens bekend hoeveel geld er in totaal in al die verschillende markten rondgaat. Dat heeft onder meer te maken met een snel gegroeide handel in allerlei financiële producten die een paar jaar geleden niet eens bestonden. Bij de handel in aandelen kun je je nog wat voorstellen; dat is in feite een miniem stukje eigendom in een bepaald bedrijf. Maar je kunt veel meer geld beleggen in wat de derivaten-markt heet. Dat zijn een soort afgeleide producten van de aandelenhandel, waarmee je kunt gokken. Als je denkt dat een aandeel in waarde gaat stijgen of dalen kun je bijvoorbeeld opties kopen of verkopen op aandelen (of grondstoffen, of wat dan ook) in de toekomst. Die markten hebben nauwelijks meer iets te maken met enige feitelijke productie. Maar er gaat vele malen meer geld in om dan in de aandelenmarkt of bij de 'echte' investeringen. Dat zijn nu de veelbesproken zeepbellen. Die kunnen knappen en wat ze dan meeslepen is niet goed te voorzien.

Wat de boel extra ingewikkeld en onvoorspelbaar maakt, is het feit dat er andere dan puur economische factoren een rol spelen. Naarmate de economie wereldwijd ondoorzichtiger wordt, nemen die factoren in belang toe. Zo kun je in de economische katernen van de kranten lezen dat banken 'terughoudend zijn' omdat ze 'angstig' zijn of 'geen vertrouwen' hebben in elkaar en daarom geen geld willen investeren. Daarom was het belangrijk dat overheden snel ingrepen toen de paniek in augustus over de beursvloeren gierde. Dat kunnen bijvoorbeeld de centrale banken doen, waarvan de Amerikaanse Fed de belangrijkste is. Maar ook de Europese Centrale Bank. De Fed besloot inderhaast de rente te verlagen. Evenals de Fed heeft de Europese Centrale Bank tientallen miljarden euro's extra uitgeleend om de haperende banken vlot te houden. Door dat soort drastische ingrepen werd de rust weer enigszins hersteld. Maar de schokgolven drijven nog steeds verder en steeds nieuwe banken melden dat ze in de problemen zitten. Eigenlijk is het heel ironisch omdat de echte neoliberalen juist altijd beweren dat overheden zich zoveel mogelijk buiten de economie moeten houden. Nu moeten die hen dus snel te hulp schieten om de boel draaiend te houden. In feite is dat voortdurend de realiteit. De staat en het zakenleven zijn elkaars beste vrienden, die soms voor de buitenwereld doen of ze een geschil hebben zodat men niet ziet hoe innig ze verbonden zijn.

bezorgdheid

Er zijn nog meer redenen tot bezorgdheid dan alleen de financiële zeepbellen die al dan niet klappen. Doordat de voorraden aan fossiele brandstoffen aan het opraken zijn, en de vraag alleen maar toeneemt, stijgt de olieprijs voortdurend. Dat heeft directe gevolgen voor de economie. Tenzij je zelf olie produceert, dan is het natuurlijk positief. Daarnaast is er nog de 'dollarbel'. De Amerikanen leven op de pof, ze besteden veel meer dan ze verdienen en hebben dus met zijn allen gigantische schulden opgebouwd. Dat geldt niet alleen voor de particulieren; ook de overheid leeft van geleend geld. Dat kunnen ze volhouden omdat de dollar de wereldmunt is, hoewel die langzaam maar zeker terrein verliest. Er zijn hele horrorscenario's bedacht over wat er gebeurt als de koers van de dollar ineens scherp zou dalen. RTL-economieverslaggever Willem Middelkoop heeft daar een recente bestseller over geschreven onder de titel "Als de Dollar Valt" (3). Dat boek stelt niet bepaald gerust... Middelkoop is ervan overtuigd dat dat gaat gebeuren en dan een lawine aan verdere economische rampen zal veroorzaken.

Net als bij de klimaatcrisis, is met name onvoorspelbaar wat er gebeurt als deze verschillende factoren tegelijk spelen en op elkaar inwerken. Door de neoliberale globalisering zijn de financiële markten letterlijk 'ontregeld'. Vroeger werden allerlei beperkingen opgelegd aan financiële transacties. Maar onder druk van de vrije markt ideologen (ook wel spottend 'marktsisten' genaamd) zijn die zoveel mogelijk weggenomen. Daardoor zijn de mogelijkheden tot ingrijpen bij crises afgekalfd.

In de polder

Moeten we ons nu ook hier in Nederland zorgen maken? Aan de ene kant zijn we een van de rijkste en meest stabiele landen op deze planeet. Voordat hier iemand van de honger omkomt zal het dus nog wel even duren. Aan de andere kant is de economie meer en meer geglobaliseerd, wat letterlijk wil zeggen dat die wereldwijd vervlochten is. Gebeurtenissen elders hebben dus ook hier invloed. Ons voedsel wordt bijvoorbeeld al duurder door de stijgende olieprijs. De huizenmarkt in Nederland werkt echter nogal anders dan die in de VS. Daar is bijvoorbeeld een veel directere relatie tussen economische ontwikkelingen en het aanbod van huizen. In Nederland is dat minder het geval. Hier wordt de prijs voor een groot deel bepaald door de schaarste aan bouwgrond en gedeeltelijk gereguleerd door de overheid. Daar zal voorlopig niet veel aan veranderen. De huizenprijs is in Nederland de afgelopen jaren echter drastisch gestegen. Daar komt op een gegeven moment onherroepelijk een kentering in en dan gaan mensen geld verliezen omdat hun bezit minder waard wordt. Je raakt dan misschien geld kwijt, maar niet je huis.

Een andere vraag is of er hier ook vergelijkbare hypotheekcrisis zou kunnen vóórkomen. Dat is niet waarschijnlijk, in ieder geval niet in die mate. De vereisten voor leningen zijn in Nederland scherper geregeld dan in de VS. Wat natuurlijk wel speelt, is dat je je huis kunt verliezen als je je hypotheek niet langer kunt aflossen. Dat kan te maken hebben met stijging van de rente (als je geen hypotheek met vastgestelde rente hebt afgesloten), maar vooral met een verminderd inkomen. Bijvoorbeeld doordat je ontslagen wordt of ziek wordt. Om die reden is het voor Nederlanders minstens zo nodig dat ze opletten wat er momenteel veranderd dreigt te worden aan het ontslagrecht. De plannen in de huidige regering betekenen in feite dat je minder zekerheid krijgt over je inkomen en dus ook over je onderkomen.

Spaarcenten

Iets anders is wat er te gebeuren staat met spaarcenten, mocht je zo gelukkig zijn die te bezitten. Kun je die ook kwijtraken en waar kun je ze het beste veiligstellen? Wederom kun je je gelukkig prijzen in een van de schaarse rijke landen op de aarde te leven. Zolang je je geld regulier op de bank hebt gezet, is de kans klein dat die zomaar door zijn hoeven zakt. Toch zag je onlangs ook in naburig Groot-Brittannië lange rijen mensen voor filialen van de bank Northern Rock staan om hun geld eraf te halen. Ze waren bang dat de bank failliet zou gaan. Om het vertrouwen bij hun klanten te herstellen, hebben grote banken in de VS nu zelf een garantiefonds gevormd.

De aandelenmarkt is voor kleine beleggers in toenemende mate een mijnenveld aan het worden. Je kunt je trouwens afvragen, zoals velen in de globaliseringsbeweging doen, of het wel kosjer is om aandelen te bezitten. Je bent dan immers theoretisch wel mooi medeverantwoordelijk voor de activiteiten van het bedrijf dat je via zo'n aandeel bezit. Maar daarnaast is het riskant. Bij koersdalingen zijn het altijd de 'kleintjes' die er uitgeschud worden. Grote beleggers kunnen de klappen vaak wel hebben en hebben hun investeringen vaak strtategisch gespreid. Voor een particulier kan het een ramp zijn. Je kunt ook ouderwets goud kopen, dat behoudt voorlopig zijn waarde. Of olie, dat wordt alleen maar meer waard. Maar dan weer geen aandelen in een oliebedrijf, want die zitten over twintig jaar zonder grondstof. Tenzij een Chinees energiebedrijf misschien , dat is de snelst groeiende economie ter wereld. Maar dat die veel schoner te werk gaan dan onze Shell is niet erg waarschijnlijk.

(Kees Hudig)

1) http://www.youtube.com/watch?v=SWksEJQEYVU

2) Financieele Dagblad 13 oktober 2007, Hans Schlaghecke

3) Willem Middelkoop, Als de Dollar Valt, Uitgeverij Nw Amsterdam 2007 http://www.alsdedollarvalt.nl/