We ontdekken weer dat gezondheid een mondiaal openbaar goed is en dat volksgezondheid en sociale stelsels cruciale alternatieven voor de markt zijn. Een overzicht van de mogelijkheden om op Europees niveau een rechtvaardiger en veiliger economisch systeem op te bouwen. Geen revolutionair verhaal, eerder ‘post-Keynes’. En met een pleidooi voor een grote rol van de EU .

(Door Matteo Lucchese en Mario Pianta, Open Democracy, vertaling globalinfo.nl, foto Tjeerd Wiersma, CC2.0/Flickr)

De coronaviruspandemie verandert in snel tempo de gezondheidsomstandigheden, het dagelijks leven, de sociale verhoudingen en de economische vooruitzichten in de hele wereld. In de eerste 55 dagen van de pandemie meldde de Wereldgezondheidsorganisatie 155.000 besmettingen en 6.500 sterfgevallen wereldwijd. In China, waar het virus begon, lijkt de infectie te zijn gestopt na het bereiken van 81.000 besmettingen; in Italië - het op één na meest getroffen land met 25.000 gevallen - is de pandemie nog niet vertraagd. In veel van de andere 146 besmette landen verspreidt het virus zich in een gestaag tempo en op het moment van schrijven voeren verschillende landen - waaronder de Verenigde Staten - drastische maatregelen in om de verspreiding van het virus tegen te gaan. De gevolgen van deze pandemie zullen verstrekkend zijn en onze opvattingen over gezondheid en het algemeen belang en de manier waarop de wereldeconomie werkt, aantasten. In dit artikel denken we na over de kwesties die door de pandemie aan de orde zijn gesteld, over de lessen die we kunnen leren en over de mogelijke veranderingen in de verhoudingen tussen gezondheid, economie en politiek.

Gezondheid is een wereldwijd publiek goed

Het noodzakelijke uitgangspunt is een opvatting van gezondheid als een fundamenteel recht. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van de Verenigde Naties: "Een ieder heeft recht op een levensstandaard die toereikend is voor de gezondheid en het welzijn van zichzelf en zijn gezin, met inbegrip van voedsel, kleding, huisvesting en medischCoronavirus crisis: grote economische en financiële gevolgene zorg en de noodzakelijke sociale voorzieningen". Vanuit economisch oogpunt en dat van het overheidsbeleid is gezondheid een mondiaal openbaar goed; het kan niet als handelswaar worden geproduceerd en op de markt worden verkocht aan individuele consumenten, en is zeer kwetsbaar voor een gebrek aan gezondheid - of, in feite, voor het ontstaan van epidemieën - op welke plek op de planeet dan ook.

Het belang van mondiale collectieve goederen werd eind jaren negentig erkend in het kader van het debat over de globalisering:

"Het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties definieert een mondiaal openbaar goed als "een openbaar goed met baten die sterk universeel zijn in termen van landen (die meer dan één groep landen omvatten), mensen (die aan meerdere, bij voorkeur alle, bevolkingsgroepen toebehoren) en generaties (die zich uitstrekken tot zowel de huidige als de toekomstige generaties, of ten minste voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder de ontwikkelingsmogelijkheden voor de toekomstige generaties af te sluiten"".

Het specifieke karakter van gezondheid als wereldwijd openbaar goed heeft centraal gestaan in verschillende onderzoeken, waaronder het verband met klimaatverandering, en wordt nu zelfs erkend in het beleid van de Wereldbank ter voorkoming van pandemieën.

Maar de recente ontwikkeling van de wereldeconomie heeft geen rekening gehouden met de behoefte aan mondiale collectieve goederen. De neoliberale globalisering heeft de overhand gehad en heeft regels en instellingen gecreëerd om alleen het vrije verkeer van kapitaal en goederen te beschermen. Er zijn nieuwe intergouvernementele organisaties ontstaan - zoals de Wereldhandelsorganisatie - en er zijn nieuwe mondiale particuliere machten ontstaan - de financiële centra van Wall Street en de (Londonse) City, ratingbureaus, multinationale ondernemingen.

Maar de recente ontwikkeling van de wereldeconomie heeft geen rekening gehouden met de behoefte aan mondiale collectieve goederen.

In die periode hebben progressieve Europese regeringen, vakbonden, de Internationale Arbeidsorganisatie en sociale bewegingen voorgesteld om economische globalisering te combineren met nieuwe wereldwijde bescherming van arbeids- en sociale rechten en het milieu - zoals blijkt uit de documenten van de bewegingen tegen de WTO-top in Seattle in 1999 en het Millennium Forum van het maatschappelijk middenveld bij de Verenigde Naties in 2000, die in ons boek Globalisation From Below zijn verzameld. Ze werden genegeerd. Er zijn geen regels en middelen op wereldschaal ingevoerd voor het welzijns- en gezondheidsbeleid, voor arbeidsrechten en milieunormen. Deze aspecten werden slechts beschouwd als een 'kostenpost' voor de economie, overgelaten aan gefragmenteerd nationaal beleid, onder druk gezet door privatiseringen en bezuinigingen op overheidsmiddelen.

De coronaviruspandemie heeft de economische en sociale kosten zichtbaar gemaakt die worden veroorzaakt door het gebrek aan adequate gezondheids- en welzijnssystemen in alle landen en door het ontbreken van wereldwijde regels voor de bescherming van de gezondheid - van de markten voor levende dieren in China tot het vermogen om een epidemie snel op te sporen en aan te pakken. Hetzelfde geldt voor veel milieurampen - nu en in de toekomst - die worden veroorzaakt door klimaatverandering.

Om deze mondiale kwesties aan te pakken, moeten we de regels van de globalisering radicaal herschrijven. Gezondheid, welzijn, arbeidsrechten en het milieu moeten worden beschermd door internationale normen die bindend moeten zijn voor het internationale kapitaal- en goederenverkeer. De beleidsvoorstellen van de Wereldgezondheidsorganisatie, de Internationale Arbeidsorganisatie en de conferenties over klimaatverandering moeten een nieuwe politieke prioriteit krijgen en de broodnodige middelen krijgen. De doelstellingen voor duurzame ontwikkeling van de Verenigde Naties, die door alle regeringen worden onderschreven, bieden een extra kader om deze prioriteiten verwezenlijkt te krijgen.

De welvaartsstaat is een effectief alternatief voor de markt

Bij de reactie op de coronaviruspandemie spelen de volksgezondheidsstelsels een fundamentele rol. Zoals Joseph Stiglitz betoogde, "wanneer we geconfronteerd worden met een crisis zoals een epidemie of een orkaan, wenden we ons tot de overheid, omdat we weten dat dergelijke gebeurtenissen collectieve actie vereisen". Volksgezondheidssystemen zijn gebaseerd op een visie van gezondheid als een fundamenteel recht dat door de overheid moet worden gewaarborgd door middel van universele openbare diensten die zijn ontworpen om aan individuele en sociale behoeften te voldoen, buiten de logica van de markt om. In Europa heeft dit model de aanzet gegeven tot de opbouw van de welvaartsstaat sinds de radicale hervormingen die na de Tweede Wereldoorlog door de Labourpartij in Groot-Brittannië zijn doorgevoerd. De welvaartsstaat - met zijn nationale variëteiten - blijft de kern van het Europese 'sociale model'; gezondheidszorg, onderwijs, universiteiten, pensioenen, sociale bijstand en andere belangrijke activiteiten worden voornamelijk door overheidsmaatregelen verstrekt en gefinancierd.

De welvaartsstaat - met zijn nationale variëteiten - blijft de kern van het Europese 'sociale model'

Drie decennia van neoliberaal beleid hebben de welvaartsstaat ernstig aangetast: privatiseringen en bezuinigingen op de overheidsbegrotingen hebben de overheidsinstellingen gedwongen hun activiteiten in te krimpen, waardoor ze soms hun universaliteit, effectiviteit en kwaliteit van de dienstverlening hebben verloren. Particuliere bedrijven hebben zich op deze activiteiten toegelegd, met als vertrekpunt de meest winstgevende onderdelen - pensioenen, gezondheidszorg en universiteiten. De verminderde financiering, het gebrek aan personeelsverloop en de druk om 'klanten' te laten betalen voor diensten hebben ertoe geleid dat de welzijnsdiensten meer op marktgoederen gaan lijken. Het marktsysteem is gepresenteerd als de enige manier om effectief goederen en diensten te leveren.

De pandemie heeft de prijs van zo'n neoliberale wending op dramatische wijze laten zien. De mondialisering van de markt leidt tot gezondheidsbedreigingen en is totaal niet in staat om op noodsituaties te reageren. De particuliere gezondheidszorg is grotendeels irrelevant om de pandemie het hoofd te bieden. De welvaartsstaat is geen 'kostenpost' voor het particuliere economische systeem. Het is een parallel systeem dat publieke goederen en diensten produceert en zorgt voor de reproductie van de samenleving op basis van rechten en behoeften van de burgers, in plaats van op het vermogen van de klanten om geld uit te geven. De welvaartsstaat produceert welzijn en sociale kwaliteit - dimensies die het Bruto Binnenlands Product (BBP), gebaseerd op de marktwaarde van goederen, niet kan meten. Dezelfde argumenten gelden voor de kwaliteit van het milieu en de noodzaak van overheidsinterventie op dit gebied (in Italië wordt hiervoor een maatstaf voor duurzame welvaart ontwikkeld).

Het duidelijke gevolg van deze analyse is dat we het hele scala aan overheidsactiviteiten - gezondheid, onderwijs, universiteiten, onderzoek, pensioenen, sociale bijstand, het milieu - massaal moeten herfinancieren - door middel van een meer progressieve belastingheffing op inkomen en vermogen en door middel van overheidsleningen. De welvaartsstaat zou de motor kunnen worden van een nieuw ontwikkelingsmodel, met een hoge sociale kwaliteit en een duurzaam milieu. Het overheidsbeleid mag echter niet beperkt blijven tot het verlenen van welzijnsdiensten. Het moet de ontwikkelingstrajecten van de economie als geheel sturen en zorgen voor samenhang tussen het gedrag van het bedrijfsleven en de bovengenoemde sociale, gezondheids- en milieudoelstellingen.

In dit verband hebben de debatten over de terugkeer van het industriebeleid en over de "European Green Deal" een nieuwe ruimte gemaakt voor overheidsoptreden op nationaal en Europees niveau. Er bestaat een groeiende consensus over de uitbreiding van de rol van de staat en over de noodzaak van overheidsoptreden in de economie en de samenleving. Een belangrijk voorbeeld hiervan zijn de voorstellen van Mariana Mazzucato over de 'ondernemende staat' en over de nationalisering van de farmaceutische industrie.

Het zou een vergissing zijn om te geloven dat de economie, als de pandemie eenmaal voorbij is, weer 'normaal' kan worden. We moeten de productie en de consumptie opnieuw bekijken in het licht van de gezondheids- en milieubehoeften. Er zijn andere gezondheidscrises die veel minder aandacht krijgen: de gezondheid en veiligheid op het werk is buiten beschouwing gelaten en arbeidsongevallen en -doden zijn nog steeds een dramatisch probleem. Vervuilingsgerelateerde ziekten en sterfgevallen in verband met een lage milieukwaliteit zijn in alle landen een steeds grotere uitdaging. De 'wanhoopsdoden' zijn een groot maatschappelijk probleem in de VS en andere landen, met een groeiend aantal sterfgevallen, vooral onder arme blanke mannen, in verband met zelfmoord, alcohol, het gebruik van opioïden en drugs.

Het zou een vergissing zijn om te geloven dat de economie, als de pandemie eenmaal voorbij is, weer 'normaal' kan worden.

Om dergelijke uitdagingen het hoofd te bieden, moeten we toewerken naar een economisch systeem van hogere kwaliteit, dat minder schade kan toebrengen aan de gezondheid van de werknemers en de burgers. Gezondheid en welzijn zouden namelijk een belangrijke motor van een nieuwe ontwikkeling kunnen worden. In het huidige debat over het rendement van het industriebeleid hebben wij in een rapport over "Wat moet er geproduceerd worden?" voorgesteld om drie prioritaire gebieden aan te wijzen waarop openbaar en particulier onderzoek en investeringen kunnen worden geconcentreerd om een "goede" economie te ontwikkelen - milieu en duurzaamheid; kennis- en informatie- en communicatietechnologieën; en gezondheids- en welzijnsactiviteiten. Voor dat laatste onderdeel stellen wij dat:

"Europa is een vergrijzend continent met de beste gezondheidsstelsels ter wereld, geworteld in hun aard als openbare dienst buiten de markt. De vooruitgang op het gebied van zorgsystemen, apparatuur, biotechnologieën, genetica en geneesmiddelenonderzoek moet worden ondersteund en gereguleerd, rekening houdend met de ethische en sociale gevolgen ervan (zoals in het geval van GGO's, klonen, toegang tot geneesmiddelen in ontwikkelingslanden, enz.) ). Sociale innovatie kan zich ontwikkelen in welzijnsdiensten met een grotere rol voor burgers, gebruikers en non-profitorganisaties, hernieuwde openbare voorzieningen en nieuwe vormen van zelforganisatie van gemeenschappen".

Een dergelijk beleid kan in Europa worden opgebouwd met behulp van bestaande instellingen, beleidsinstrumenten en -middelen, waarbij de economische activiteiten in de richting van de bescherming van de gezondheid en het welzijn en in de richting van een "groen industriebeleid" worden gestuurd.

De welvaartsstaat en de volksgezondheid verminderen de ongelijkheden

Ongelijkheid is in dit verband een belangrijk punt van zorg. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn de inkomens- en welvaartsverschillen in de geavanceerde landen als gevolg van het neoliberale beleid sterk toegenomen. Door zijn aard als leverancier van goederen en diensten op basis van individuele en sociale behoeften is de welvaartsstaat na de Tweede Wereldoorlog een belangrijke factor geweest bij het verminderen van de ongelijkheden. Zoals in ons boek "Explaining inequalities" wordt gesteld, hebben de verkleining van de beleidsruimte, de privatisering van de openbare diensten en de uitbreiding van de markt op gebieden die voorheen door overheidsmaatregelen werden beschermd, nieuwe mechanismen geïntroduceerd die economische en sociale ongelijkheden hebben veroorzaakt.

De verbanden tussen economische ongelijkheden en gezondheidsverschillen zijn goed gedocumenteerd; verschillende onderzoeken hebben aangetoond dat meer ongelijke samenlevingen gepaard gaan met slechtere gezondheids- en welzijnsomstandigheden en dat grote verschillen tussen de rijken en de armen gepaard gaan met een verslechtering van de gezondheidstoestand en de levensverwachting van de armsten. In Europa wordt daar in een verslag van de Europese Commissie aan herinnerd:

“In alle landen waar gegevens van beschikbaar zijn, bestaan er aanzienlijke verschillen in gezondheid tussen sociaaleconomische groepen, in die zin dat mensen met een lager opleidings-, beroepsopleidings- en/of inkomensniveau de trend hebben hebben om systematisch hogere ziekte- en sterftecijfers te hebben.

En met oog voor de economische gevolgen van de verschillen in gezondheidstoestand heeft het EU-onderzoek berekend dat:

"Het aantal sterfgevallen dat kan worden toegeschreven aan de ongelijkheid op gezondheidsgebied in de Europese Unie (EU-25) als geheel wordt geschat op 707.000 per jaar en het aantal verloren levensjaren als gevolg van deze sterfgevallen is ongeveer 11,4 miljoen. De ongelijkheden op gezondheidsgebied zijn ook van invloed op de gemiddelde levensverwachting bij de geboorte van mannen en vrouwen, die met 1,84 jaar afneemt (...). Het totale bedrag aan kosten als gevolg van ongelijkheden op gezondheidsgebied - verkregen uit de combinatie van gegevens over mortaliteit en morbiditeit - bedraagt bijna 980 miljard euro, 9,38% van het BBP van de EU-25 in 2004. Met andere woorden, het verlies aan gezondheid als gevolg van sociaal-economische ongelijkheden vertegenwoordigt 15% van de kosten van de socialezekerheidsstelsels en 20% van de kosten van de gezondheidszorgstelsels in de Europese Unie als geheel".

Het verband tussen ongelijkheid en gezondheid is in verschillende landen geanalyseerd door de verschillende sociale en professionele omstandigheden in aanmerking te nemen (een onderzoek over de situatie in Italië staat hier), waaruit blijkt dat de sterftecijfers toenemen in verhouding tot de economische en sociale ontberingen, de lagere inkomens, het onderwijs en de sociale klasse. Door de economische ongelijkheden te verminderen zouden de verschillen op gezondheidsgebied dus kunnen worden verkleind; tegelijkertijd zou een grotere universele en egalitaire bescherming van de gezondheid de kosten van de volksgezondheid en het welzijn aanzienlijk verminderen.

In deze situatie zijn de inkomensniveaus relatief weinig van belang en is er geen manier om individuele bescherming op de markt te 'kopen'.

Het is een paradox dat de verspreiding van de pandemie vandaag de dag een voorwaarde schept voor (bijna) gelijkheid in de kans op besmetting: in deze situatie zijn de inkomensniveaus relatief weinig van belang en is er geen manier om individuele bescherming op de markt te 'kopen'. Gelijkheid in gedrag en gezondheidsbehandelingen wordt essentieel om de pandemie te bestrijden. Maar die gelijkheid kan alleen het resultaat zijn van universele volksgezondheid, een fundamenteel resultaat van de welvaartsstaat. Als zodanig moet gelijkheid worden erkend als een belangrijke prioriteit voor het economische, sociale en gezondheidszorgbeleid van het post-coronavirus-tijdperk.

Europa moet veranderen, zijn welvaartsstaat herontdekken

In de naoorlogse decennia is het Europese ontwikkelingsmodel opgebouwd op basis van een 'gemengde economie' met een sterke staatsinterventie en een centrale rol voor de welvaartsstaat. Sinds de jaren negentig is de economische en monetaire integratie van Europa een andere weg ingeslagen, die van het neoliberalisme en de expansie van de financiën. Sinds het Verdrag van Maastricht van 1992 hebben de Europese regels deze twee pijlers van het Europese model drastisch verzwakt - door privatiseringen en beperkingen van de overheidsuitgaven. De crash van 2008 heeft duidelijk gemaakt dat de Europese instellingen en het Europese beleid tekortschieten; de crisis is veranderd in een decennium van recessie en stagnatie voor de Zuid-Europese landen; een grote legitimatiecrisis heeft de Europese Unie geteisterd en heeft ertoe bijgedragen dat het Verenigd Koninkrijk uiteindelijk uit de Unie is gestapt.

Dit is een scenario dat zich opnieuw zou kunnen voordoen, aangezien Europa niet in staat is om snel in te grijpen in de economische gevolgen van de pandemie van het coronavirus. In deze tijd, waarin het ontbreekt aan Europese coördinatie, nemen individuele nationale regeringen op gefragmenteerde wijze maatregelen, waarbij veel landen hun grenzen eenzijdig sluiten. Europa is nergens te bekennen.

Europa is nergens te bekennen.

De voormalige voorzitter van de Europese Commissie, Romano Prodi en Alberto Quadrio Curzio, hebben voorgesteld om in het licht van de pandemie van het coronavirus een sterk Europees financieel engagement aan te gaan en de institutionele structuur ervan te wijzigen: "de Europese Unie beschikt over de instrumenten om voor het komende decennium een project uit te voeren dat zonder risico's en met zeer beperkte kosten een verhoging van de investeringen met ten minste 500 miljard euro per jaar kan mobiliseren". De auteurs hernieuwden het voorstel om EuroUnionBonds in te voeren, gebaseerd op de ervaring van het Europees Stabiliteitsmechanisme (dat reeds Europese effecten kan uitgeven) en op de activiteiten van de Europese Investeringsbank. Volgens Quadrio Curzio moet "een systeem met een centrale bank en een gemeenschappelijke munt ook een adequaat federaal of confederaal budget hebben, tussen 10 en 20% van het BBP, dat kan worden gefinancierd met kapitaalmarktuitgiften". Quadrio Curzio stelde ook de uitgifte voor van een "Euro Rescue Bond" (ERB) om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan: "met passende garanties zou de ECB zelf de ERB's kunnen kopen, zoals zij ook staatsobligaties van individuele landen heeft gekocht".

Dergelijke maatregelen - een aanzienlijke uitbreiding van de Europese begroting, de uitgifte van euro-obligaties die de ECB rechtstreeks kan kopen, een heroverweging van de rol van het ESM en de EIB om Europese overheidsinvesteringen te financieren - zijn essentieel om van Europa een politieke instelling te maken die in staat is het hoofd te bieden aan de pandemie en de economische gevolgen ervan, waarbij de huidige verlamming en de versnippering van de nationale reacties worden voorkomen.

Op 13 maart 2020 kondigde de voorzitter van de Europese Commissie laattijdig de uiterste "flexibiliteit" aan met betrekking tot de regels van het EU-stabiliteitspact inzake de overheidsuitgaven van landen die met de pandemie worden geconfronteerd. Dit is een uiterst bescheiden stap. De roep om veel daadkrachtiger optreden wordt in Europa steeds luider.

De roep om veel daadkrachtiger optreden wordt in Europa steeds luider.

Afgezien van de onmiddellijke noodsituatie is een radicale verandering van het Europese beleid nodig. Het Europese begrotingsbeleid moet gebaseerd zijn op een grote gemeenschappelijke begroting en een grotere autonomie voor de nationale regeringen, te beginnen met een "gouden regel" die overheidsinvesteringen en alle uitgaven in verband met noodsituaties uitsluit van de uitgavenlimieten. Het Europese beleid inzake uitgaven, belastingen en tekorten moet de ontwikkeling van de welvaartsstaat, die kenmerkend is voor het Europese model, mogelijk maken en de convergentie van de lidstaten naar een hoog prestatieniveau bevorderen. Tegelijkertijd moet het Europese beleid de inspanningen van alle landen voor de herstructurering van hun economie ter voorkoming van en aanpassing aan de klimaatverandering bevorderen en financieren. Op deze weg zou Europa een internationaal model kunnen worden, waarbij het internationale normen op het gebied van gezondheid, welzijn en milieu vaststelt, het leiderschap in internationale organisaties op zich neemt en de meest effectieve manieren vaststelt om de pandemie van vandaag en de klimaatnoodtoestand van morgen het hoofd te bieden.

Helaas zijn er geen signalen van verandering afkomstig van de Europese Raad, de Europese Commissie en de nationale regeringen; er is geen politieke visie en geen politiek vermogen om op te treden die in overeenstemming is met de ernst van de huidige noodsituatie. De coronaviruscrisis kan inderdaad een crisis van de Europese integratie worden.

De economische crisis is aangebroken

De coronaviruspandemie brengt ons een grote economische crisis. Volgens de laatste economische vooruitzichten van de OESO zal de jaarlijkse groei van het mondiale bbp naar verwachting dalen tot 2,4% in 2020, tegen een toch al zwakke 2,9% in 2019, met een mogelijke krimp van het bbp in het eerste kwartaal van 2020; de groei van het bbp in China zou dit jaar minder dan 5% kunnen bedragen, met een duidelijke neerwaartse correctie. Door de verspreiding van de pandemie in Europa en de VS zal de daling van het BBP veel groter zijn, met stagnatie of recessie in heel Europa, en een aanzienlijke daling - misschien wel in de orde van grootte van 5% - voor de meest kwetsbare economieën van Zuid-Europa.

De oorzaken van de crisis zijn de stopzetting van de productie en de consumptie in de maanden van de meest acute verspreiding van de pandemie (het eerste kwartaal in China en Italië, de maanden vanaf maart in de rest van Europa en in de VS). Hele sectoren - zoals de luchtvaart, het vervoer, het toerisme en de horeca - zijn volledig tot stilstand gekomen. Aangezien de Europese economieën nauw geïntegreerd zijn in de mondiale waardeketens, zullen ze waarschijnlijk te lijden hebben onder een "besmetting van de toeleveringsketen". Bijkomende negatieve economische effecten gaan gepaard met het verlies van werkgelegenheid en lonen, die slechts in beperkte mate kunnen worden gecompenseerd door de broodnodige inkomensondersteunende maatregelen van de overheid (gegarandeerde inkomens, belastingverlichting, enzovoort). De daling van de vraag zal de productie verder afremmen, terwijl de stijging van de gezondheidsuitgaven waarschijnlijk geen significante expansieve effecten op de economie als geheel zal hebben.

De gegevens over Italië - het eerste Europese land dat door de pandemie is getroffen - kunnen een indicatie geven van wat er in Europa als geheel kan gebeuren. Volgens Confindustria, de belangrijkste ondernemersvereniging, heeft 20 procent van de bedrijven sterke negatieve gevolgen gehad; sommige sectoren - zoals het toerisme - zullen ver na de meest acute momenten van de pandemie worden getroffen. Bovendien kunnen inkomensondersteunende maatregelen niet leiden tot een toename van de binnenlandse productie, maar wel tot een grotere invoer (zoals in het geval van gelaatsmaskers en ademhalingsapparatuur is gebeurd). Na de crisis van 2008 hebben Italië en Zuid-Europa een daling van de industriële productie met 20% gekend, die later permanent is geworden. Een soortgelijke, verdere verzwakking van de "perifere" Europese economieën zou het gevolg kunnen zijn van de komende crisis.

Tegenover de coronaviruscrisis zouden de traditionele economische beleidsinstrumenten wel eens ondoeltreffend kunnen zijn. Het Europese monetaire beleid heeft lange tijd weinig effect gehad op de reële economie. De indirecte stimulans van een expansief fiscaal beleid of belastingverlichting zou op korte termijn hoogstens een bescheiden effect kunnen hebben. Het meest effectieve instrument om de crisis in te dammen zou een grote toename kunnen zijn van de overheidsuitgaven voor de levering van openbare diensten, de aankoop van in eigen land geproduceerde goederen en investeringen in nieuwe productieactiviteiten in het kader van een "groen industriebeleid".

De financiële crisis komt er aan

Financiën is een extra aanjager van de komende crisis. Tussen 19 februari en 12 maart 2020 verloor de S&P500-index op de Wall Street Stock Exchange 25%; in Londen was de daling van de FTSE100-index 28%; in Milaan verloor de FTSE MIB-index 40%. De Amerikaanse Federal Reserve heeft belangrijke maatregelen genomen en heeft 1.500 miljard dollar aan nieuwe liquiditeiten aangekondigd; de ECB loopt zoals gewoonlijk achter met slechts 120 miljard euro aan nieuwe liquiditeiten die voor het hele jaar 2020 zijn aangekondigd, zonder dat de rentetarieven zijn verlaagd (noot van de vertaler: inmiddels zijn daar een ontstellende 700 miljard door de ECB aan toegevoeg, oftewel: “de grote bazooka’s zijn aangezet”). Deze maatregelen hebben de financiële instabiliteit tijdelijk vertraagd, maar niet gestopt.

Bovendien ging het besluit van de ECB op 12 maart om nieuwe liquiditeiten te verstrekken vergezeld van een rampzalige verklaring van president Christine Lagarde: "we zijn hier niet om spreads te verkleinen", ontleend aan een zinsnede van het Duitse lid van de directie van de ECB. De verklaring ging onmiddellijk gepaard met een grote verslechtering van de rentespread tussen Italiaanse en Duitse staatsobligaties en met een beursdaling. De president van de Italiaanse Republiek, Sergio Mattarella, heeft met een ongekende interventie onmiddellijk geantwoord dat van Europa "initiatieven van solidariteit” worden verwacht en niet van “maatregelen die het optreden van Italië kunnen belemmeren" , hetgeen dan leidt tot een lichte correctie van het standpunt van Lagarde: “Ik zet me volledig in om versnippering in een moeilijk moment voor de eurozone te voorkomen".

Deze ongekende botsing tussen Italië en de Europese Centrale Bank onthult de diepe verdeeldheid in de bestuursraad van de ECB en hoe ver de strategieën van Duitsland en Frankrijk af staan van de belangen van Italië en Zuid-Europa. De Europese instellingen zijn niet in staat het hoofd te bieden aan een economische noodsituatie. Zonder een radicale verandering zou de "versnippering" van de eurozone een van de gevolgen van de pandemie kunnen worden.

Deze ongekende botsing tussen Italië en de Europese Centrale Bank laat zien... hoe ver de Duitse en Franse strategieën af staan van de belangen van Italië en Zuid-Europa.

Het epicentrum van de financiële crisis ligt echter waarschijnlijk in de Verenigde Staten. In februari 2020 hadden de aandelenindexen van Wall Street hun waarde ten aanzien van 2007 verdubbeld, een niveau dat nauwelijks wordt gerechtvaardigd door de omstandigheden van de reële economie. Extreme financiële speculatie wordt vooral aangewakkerd door de overtuiging dat, met Donald Trump in het Witte Huis, het beleid ter ondersteuning van de financiën en het bedrijfsleven en de belastingvoordelen voor de rijken Wall Street in staat zou stellen zijn expansie voort te zetten. De recente expansieve maatregelen van de Amerikaanse Federal Reserve om de financiële markten te stabiliseren, geschokt door de verspreiding van het virus en de daling van de olieprijzen, gingen nog steeds in die richting, maar deze keer lijken de financiële markten niet te worden gekalmeerd.

Vóór de coronaviruspandemie was het meest waarschijnlijke scenario voor de VS een voortzetting van de financiële expansie - kunstmatig ondersteund door het fiscale en monetaire beleid - tot de presidentsverkiezingen in november 2020. Een constante in de Amerikaanse politieke en economische cyclus is dat er nooit een recessie is aan de vooravond van de presidentsverkiezingen; aanpassingen en crises vinden meestal plaats in het jaar dat daarop volgt. In zo'n scenario had Trump weer kunnen winnen, door op de golf te surfen van een groeiende economie met lage werkloosheid en te vertrouwen op de radicalisering aan de rechterkant van de kern van zijn kernkiezers.

Maar het scenario is nu volledig veranderd. Het vermogen van de Verenigde Staten om de pandemie onder controle te krijgen is moeilijk in te schatten; de acties van de overheid zijn nu wat aan het inlopen na de aanvankelijke ontkenning van de ernst van de coronavirusinfecties. Trump kan zich ontpoppen als een ontoereikende leider om de noodsituatie het hoofd te bieden. De kans bestaat dat alles in elkaar stort: een ernstige daling van de economische groei in de wereld, een financiële crash, Trump die de verkiezingen verliest, de waarschijnlijke Democratische kandidaat Joe Biden aan het roer om enige orde in 2021 te herstellen.

Tot nu toe kan er geen specifieke factor aangewezen worden die een nieuwe financiële crisis zou kunnen veroorzaken, een 'explosief apparaat' dat de rol zou kunnen spelen die in 2007 werd gespeeld bij de ineenstorting van de 'subprime'-hypotheken, het faillissement van Lehman Brothers en, later, de staatsschuldcrisis in Zuid-Europa.

Toch is het financiële systeem zeer complex en kwetsbaar geworden; de crisis zou op een onverwacht moment kunnen uitbarsten - bijvoorbeeld het disfunctioneren van het Amerikaanse gezondheidsstelsel, een faillissement van Amerikaanse particuliere ziektekostenverzekeraars, de last van de enorme particuliere schuld in de VS, of een nieuwe staatsschuldcrisis in Europa.

Een onzeker en gefragmenteerd wereldsysteem

Als we kijken naar de internationale orde, zien we dat de pandemie een aantal tegenstrijdigheden extremer heeft gemaakt, de onzekerheid en versnippering heeft vergroot en de zwakte van de huidige bestuursregelingen heeft onderstreept.

Met de terugtrekking van Amerika en de verlamming van Europa heeft het Westen geen project voor de wereldorde, in schril contrast met de dynamische aanpak van Azië en China.

- De neoliberale globalisering is gebaseerd op de aanwezigheid van een open, onderling afhankelijk en geïntegreerd mondiaal systeem; aan de andere kant heeft zij de mondiale bestuursregelingen op alle gebieden - met name gezondheid, welzijn en milieu - drastisch verzwakt. Het neoliberalisme heeft geleid tot een grotere polarisatie tussen 'centra' en 'periferieën', wat de integratie bemoeilijkt. Regeringen en supranationale machten hebben minder instrumenten om een mondiale orde te waarborgen.

- De macht van de Verenigde Staten heeft een langdurige daling gekend (zie de analyse van Giovanni Arrighi). Het 'oude' model van de Amerikaanse hegemonie had de wereldorde in stand gehouden via een systeem van machtsverhoudingen, gedeelde regels, allianties en internationale instellingen - waaronder de NAVO, het IMF, de WTO, enz. Het beleid van Trump heeft op het verlies van de hegemonische capaciteit gereageerd met een aanval op enkele van de fundamenten van de door de Verenigde Staten opgebouwde wereldorde, waarbij de rol van de NAVO en de WTO ter discussie werd gesteld.

- Onder het motto van 'America first', op zoek naar economische en politieke voordelen op korte termijn, heeft de Amerikaanse regering gekozen voor unilateralisme boven internationale samenwerking; zij heeft de meest dramatische uitdagingen ontkend, zoals de klimaatverandering en (in eerste instantie) de ernst van de coronaviruspandemie. Een dergelijk Amerikaans beleid draagt bij aan de wereldwijde wanorde en maakt een einde aan de rol van de Verenigde Staten in het centrum van het wereldsysteem.

- Met de terugtrekking van Amerika en de verlamming van Europa heeft het Westen geen project voor de wereldorde, in schril contrast met de dynamische aanpak van Azië en China. China heeft een nieuw economisch centrum ingenomen, dat wordt gekenmerkt door diepe interne tegenstrijdigheden - met inbegrip van ontoereikende gezondheids- en welzijnsdiensten, zoals blijkt uit het begin van de coronaviruspandemie in dat land - maar heeft ook laten zien dat het goed in staat is om problemen op te lossen met grootschalige interventies, zowel in het geval van de pandemie als in het geval van maatregelen ter bestrijding van de klimaatverandering.

China was buiten het bereik gebleven van de financiële crisis van 2008 en de daaropvolgende recessie in het Westen. Daardoor kon het zijn economie en beurs sneller laten herstellen dan het Westen. Als het land een effectieve capaciteit zou tonen om de pandemie van het coronavirus aan te pakken, zou China kunnen uitgroeien tot een belangrijke wereldspeler, die in staat is om elementen van 'orde' in de onzekerheid van het wereldsysteem te brengen. Geconfronteerd met de 'systeemchaos' die gepaard gaat met het Amerikaanse verval, zou China een sterkere rol kunnen spelen en een mogelijke hegemoniaal vermogen kunnen hebben.