ImageDoor Bilaterale Investeringsverdragen ontstaat een nieuwe hiërarchie, waardoor commerciële belangen belangrijker worden dan de bescherming van het publieke belang, en de grenzen tussen publieke en privé belangen ernstig en misschien wel definitief vervagen. (1)

  (Geschreven door Corporate Europe Observatory, februari 2008. Engelstalige origineel, vertaling: Globalinfo/Tijn van Beurden)

Nederland is al lang een goede plaats om 'zaken te doen' en steeds meer ondernemingen ontdekken, dat er alleen maar een brievenbus nodig is om die 'zaken te doen'. Wat zijn die voordelen dan van een brievenbus in Nederland? Het antwoord is simpel: ondernemingen worden zo geholpen om belastingbetaling elders te vermijden (2) en ze kunnen zo profiteren van de voordelen van de ondernemingsvriendelijke bilaterale investeringsverdragen (BITs) die Nederland heeft met andere landen.

In Nederland zijn ongeveer 20.000 van die brievenbusondernemingen gevestigd en dat aantal stijgt gemiddeld met vijf per dag.(3). Een van de ondernemingen die profiteert van die ondernemingsvriendelijke omgeving is Euro Telecom Italia N.V. (ETI), een volle dochtermaatschappij van Telecom Italia spa. ETI heeft geen noemenswaardige commerciële belangen en ook nauwelijks personeel (4) in Nederland, maar wil toch het bilaterale investeringsverdrag (BIT) dat Nederland met Bolivia in 1995 heeft getekend, gebruiken om een zaak tegen Bolivia voor te leggen aan het arbitrage tribunaal ( ICSID, International Center for the Settlement of Investment Disputes) van de Wereldbank. Het bilaterale verdrag tussen Nederland en Bolivia bevat enkele ongehoord strenge bepalingen die vrij ongebruikelijk zijn: de term 'investering' heeft een vrij ruime betekenis en het verdrag is ook van toepassing op investeringen van vr de inwerkingtreding van het verdrag. (5)

ETI heeft arbitrage gevraagd, omdat de regering van Evo Morales stelde, dat ETI die een meerderheidsaandeel van de grootse telecommunicatieonderneming van Bolivia, ENTEL bezit, een slechte dienstverlening gaf. Ook werd niet genoeg geïnvesteerd in z'n telecommunicatie-infrastructuur, terwijl tegelijkertijd wel miljoenen dollars winst het land uit werden geëxporteerd.(6) De Boliviaanse regering heeft een commissie benoemd om de dienstverlening van ETI te onderzoeken, en heeft om de betaling van achterstallige belastingen gevraagd. Ook is geprobeerd te onderhandelen met ETI over het terugkopen van de voormalige publieke telecommunicatieonderneming, ETI zou daarvoor worden gecompenseerd.(7). ETI reageerde furieus en claimde dat door een onderzoek naar zijn dienstverlening en de poging om te onderhandelen over renationalisatie van ENTEL, Bolivia de investeringen van ETI en zijn winstpotentieel had 'vernietigd'. Zo zou het voor Bolivia goedkoper worden om ENTEL te renationaliseren.(8). Een nogal paradoxale verklaring gegeven het feit dat ENTEL winstgevend blijft opereren en ook doorgaat met reclame te maken voor nieuwe producten en diensten in Bolivia.(9) In plaats van te onderhandelen met Bolivia, koos ETI een veiliger weg, door een verzoek tot arbitrage in te dienen bij het ICSID van de wereldbank.

ICSID staat inderdaad bekend als ondernemingsvriendelijk, in 36 procent van de voorgelegde gevallen, werden aan ondernemingen compensatie toegekend (dikwijls inclusief een bedrag voor 'gederfde toekomstige winst'). In 34 procent van de gevallen werden financiële schikkingen buiten de rechtbank om getroffen.(10) Voor landen is het niet mogelijk om klachten tegen ondernemingen aan het ICSID voor te leggen, hoe slecht een onderneming zich ook binnen zijn grenzen heeft gedragen. Blijkbaar zijn winsten belangrijker dan de rechten van mensen die zelf willen bepalen hoe hun maatschappij zou moeten worden georganiseerd. Zoals Yves L. Fortier, ironisch genoeg een raadsvoorzitter van de ICSID, het bondig formuleert: 'Commerciële arbitrage dient maar een doel, dat is de commercie'(11). Het ICSID vervangt nationale soevereiniteit door een ondernemingsvriendelijke supranationaal rechtssysteem dat geen verantwoording hoeft af te leggen aan een hogere rechtbank. De invloed van het ICSID is feitelijk nog veel groter, alleen al de dreiging met arbitrage is genoeg om een nationaal hervormingsprogramma te ontmoedigen.(12)

 

Image
Ondertekening ICSID-verdrag in 1966

De regering van Evo Morales, die zich bewust was van de onrechtvaardigheid van het ICSID, gaf op 2 mei te kennen de overeenkomst met het ICSID op te zeggen(13). Bolivia was daarmee het eerste land dat zoiets ooit deed. Het ICSID verdrag bepaalt echter dat een opzegtermijn van 6 maanden van toepassing is. ETI deponeerde zijn klacht op 12 oktober en het ICSID antwoordde op 29 oktober, net een paar dagen voor de opzegtermijn zou verlopen, dat het de zaak wilde behandelen. Bolivia ging toen zonder succes in beroep. Gelet op andere artikelen in het ICSID verdrag is het onduidelijk of een opzegtermijn wel van toepassing is. De besluitvormingsprocessen van het ICSID zijn vrij langdurig, en een beslissing zal waarschijnlijk pas tussen juli 2009 en maart 2010 vallen, en dat is dan alleen maar over de jurisdictie.(14) Maar als Bolivia weigert om het ICSID te erkennen, zoals het nu doet, dan kan het bij verstek worden veroordeeld en dan zou de zaak snel kunnen worden afgewikkeld.(15)

Door 863 groeperingen uit 59 landen werd een petitie naar Wereldbank-president Robert Zoellick gestuurd naar aanleiding van de actie van ETI. Verder dienden 15 Nederlandse organisaties een verzoek in bij de Nederlandse regering. Daarin verzochten de NGO's de Nederlandse regering om Bolivia te steunen en een onderzoek in te stellen naar het misbuik door ondernemingen van het verdrag dat Nederland heeft met Bolivia. Het ministerie van economische zaken reageerde voorspelbaar en wilde zich niet in de zaak mengen, door te stellen dat 'dit een geschil is tussen een Nederlandse investeerder en de Boliviaanse regering. De Nederlandse staat is hierin geen partij en heeft geen mening over de inhoud van de zaak en de juridische basis waarop de onderneming zijn claim heeft ingediend.' (16) Wat het ministerie niet in zijn antwoord vermeldde, is dat Nederland aanzienlijke inkomsten ontvangt in de vorm van belastingen op kapitaalstransacties die via die brievenbusondernemingen lopen en soortgelijke financiële instituten. In 2006 liepen de bruto transacties van die ondernemingen en instellingen op tot EUR 4,6 triljoen, dat is meer dan negen keer het Nederlandse BBP.(17) Er is ook een grote groep belastingconsulenten en adviseurs die hun diensten aan die financiële instituten aanbieden, naar schatting 2500 mensen vinden zo werk in die sector. De Nederlandse regering ontvangt ongeveer EUR 1,2 miljard aan belastingen elk jaar. Robert Zoellick reageerde niet eens op de bezorgdheid van de NGO-gemeenschap, en bevestigde zo de ondemocratische aard van de ICSID en de Wereldbank. De Italiaanse telecom gigant kan er intussen op vertrouwen dat het tribunaal in zijn voordeel zal beslissen. Robert Sills, raadsman voor ETI verklaarde: 'ETI vertrouwt erop dat het tribunaal zich bevoegd zal verklaren en de zaak verder zal behandelen' (18) Gelet op de uitspraken ten gunste van ondernemingen in het verleden, is dat vertrouwen gerechtvaardigd.

CEO sprak met Rocio Rocabado een inwoner van La Paz, de hoofdstad van Bolivia. Ze vertelde CEO, nauwelijks hoorbaar door de krakende telefoonverbinding, dat ze heel blij was met wat Evo Morales had gedaan. 'Hij wint natuurlijke en strategische voorzieningen, zoals gas, water, elektriciteit en telecommunicatie terug. Verder probeert hij algemene gezondheidszorg en scholing voor iedereen in te voeren en ik ben blij met zijn pogingen om ENTEL terug te krijgen.' CEO vroeg wat er gebeurde toen ENTEL werd overgenomen door ETI in 1995: 'De prijzen gingen onmiddellijk omhoog, ENTEL kwam zijn verplichtingen om in landelijke gebieden te investeren niet na en probeerde ook belastingbetaling te vermijden. Zelfs nu hebben mensen in landelijke gebieden geen telefoon, mogelijk is dat niet winstgevend?' vroeg ze zich af.

De Europese Unie is nu op een vrij agressieve manier bezig met een nieuwe generatie vrijhandelsovereenkomsten in het kader van het 'Global Europe' project. Een onderdeel daarvan is een vrijhandelsovereenkomst (FTA) met de Andes Gemeenschap, waar Bolivia deel van uitmaakt. De EU claimt dat deze vrijhandelsovereenkomst, die verdere opening van de markten en andere voorrechten voor de Europese dienstensector met zich mee zal brengen, meer welvaart en banen zal brengen. In het licht van de Boliviaanse ervaringen met Telecom Italia en Bechtel, lijken dat vrij loze beloftes.

==========================

Enkele gegevens.(19)

Aantal Bilaterale Investeringsverdragen in 1989: 385 Aantal Bilaterale Investeringsverdragen in 2006: meer dan 2500

Aantal bekende rechtszaken uit investeringslanden per 2006: 255 (20) Aandeel van rechtszaken aangespannen sinds 2002: meer dan 2/3 van alle gevallen.

Aantal gevallen die in behandeling zijn bij de ICSID: 109 Aantal gevallen waar het inkomen van de investeerder het BNP van het land overtreft: 7 (21)

Percentage van aantal afgehandelde en in behandeling zijnde gevallen: 'ontwikkelingslanden met een midden inkomen': 74% 'ontwikkelingslanden met een laag inkomen': 19% G8 landen: 1,4%

Percentage van zaken met betrekking tot: diensten (water, elektriciteit, telecommunicatie en afvalverwerking): 42% olie, gas en mijnbouw: 29%

====================

Bechtel versus Bolivia ( 22) Image

De Amerikaanse (uit de VS) multinational Bechtel werd in 2000 gedwongen Bolivia te verlaten, nadat zijn dochtermaatschappij Aguas del Tunari de waterprijzen met meer dan 50% had verhoogd. Daardoor ontstonden drie algemene stakingen en woedende straatprotesten in Cochabamba, de derde stad van Bolivia. De Boliviaanse regering probeerde het contract met Bechtel te beschermen, riep de noodtoestand uit en arresteerde de protest-leiders in het holst van de nacht in hun woonhuizen.

De onderneming ging naar het ICSID en claimde $ 25 miljoen aan schade en $ 25 miljoen aan gederfde winst. Daarbij werd gebruik gemaakt van de bilaterale investeringsovereenkomst die Bolivia had met Nederland. Het geschil werd echter uiteindelijk met een symbolisch bedrag geschikt in 2006.

Oscar Olivera, een van de protestleiders verklaarde, 'Multinationale ondernemingen willen alles in een markt veranderen. Voor inheemse bewoners is water geen handelswaar. Voor Bolivia betekent de terugtrekking van Bechtel de erkenning van de rechten van de bevolking.'

===============

Noten:

1. Leubuscher,S., The Privatisation of Justice: International Arbitration and the Redefinition of the State, June 2003.

2. van Dijk, M., Weyzig, F., Murphy, R.,The Netherlands: A Tax haven?, SOMO, 2006, p.3.

3. van Dijk, M., Weyzig, F., Murphy, R., The Global Problem of Tax Havens: The Case of the Netherlands (SOMO Tax Briefing Paper), SOMO, January 2007, p.2.

4. Gebaseerd op door Euro Telecom Italia gedeponeerde gegevens in het Nederlandse Handelsregister bij de Kamer van Koophandel en een interview met een medewerker van Telecom Italia op het adres van Euro Telecom Italia, tegen CEO verklaarde ze "We hebben hier geen medewerkers nodig om hier een onderneming te hebben".

5. Kavaljit, S, Why Investments Matters: The Political Economy of International Investments, FERN, Cornerhouse, CRBM, and Madhyam Books, 2007, p.94.

6. CADTM, CIADI/Telecom Italia: ¡hands off Bolivia, 7 December 2007, p.1.

7. CADTM, CIADI/Telecom Italia: ¡hands off Bolivia, 7 December 2007, p.1.

8. CADTM, CIADI/Telecom Italia: ¡hands off Bolivia, 7 December 2007, p.1.

9. Interview met een woordvoerder van de Boliviaanse regering op 5 februari 2008.

10. CADTM, CIADI/Telecom Italia: ¡hands off Bolivia, 7 December 2007, p.1.

11. Fortier, Y., "New Trends in Governing Law: The New, New Lex Mercatoria, or, Back to the Future", ICSID Review, 2001, p.10-19.

12. Anderson,S., Grusky, S., Challenging Corporate Investor Rule: How the World Bank's Investment Court, Free Trade Agreements, and Bilateral Investment Treaties have Unleashed a New Era of Corporate Power and What to Do About It, Food & Water Watch, Institute for Policy Studies, April 2007, p11: "Canada even repealed an environmental health regulation in the face of one threatened lawsuit by a U.S. corporation."

13. Ziegler, C., From the presentation: How We Got to Where We Are -- the World Bank's First 50 Years.

14. Interview met Luke Peterson van het International Institute of Sustainable Development 6 februari 2008.

15. Interview met een woordvoerder van de Boliviaanse regering op 6 februari 2008.

16. Antwoord van de Nederlandse minister van economische zaken op een vraag in het parlement van de Nederlandse Socialistische Partij.

17. Interview met Michiel van Dijk of SOMO.nl, auteur van, The Netherlands: A Tax Haven?, SOMO, November 2006

18. Investment Treaty News , International Institute for Sustainable Development, January 17, 2008.

19. Anderson, S., Grusky, S., Challenging Corporate Investor Rule : How the World Bank's Investment Court, Free Trade Agreements, and Bilateral Investment Treaties have Unleashed a New Era of Corporate Power and What to Do About It, Food & Water Watch, Institute for Policy Studies, April 2007, p.ix.

20. Er zijn veel onbekende gevallen , omdat behandelde zaken door enkele arbitrage instellingen geheim worden gehouden.

21. In 2005 waren bijvoorbeeld de inkomsten van Royal Dutch Shell 62 keer het BBP van Nicaragua.

22. Environmental News Service, BOLIVIA: Bechtel Drops $50 Million Claim to Settle Bolivian Water Dispute , January 19, 2006